(સૈયદ શકીલ દ્વારા): રચનાત્મક લેખન, અભ્યાસપૂર્ણ અભિગમ, ભાષા પર પ્રભુત્વ અને પત્રકારત્વના મૂલ્યો પ્રત્યેની અડગ નિષ્ઠા… સૈયદ ઝહીરુદ્દીન બુખારી માત્ર પત્રકાર નહોતા, તેઓ નખશિખ પત્રકાર હતા. તેમની કલમની સુવાસ આજે પણ સુરતના પત્રકારત્વમાં અનુભવાય છે. કેટલીક વ્યક્તિઓ પોતાના કાર્યથી ઓળખાય છે, તો કેટલીક પોતાના વ્યક્તિત્વથી. પરંતુ બહુ જૂજ વ્યક્તિઓ એવી હોય છે, જેમના વ્યક્તિત્વની સુગંધ તેમના કાર્યમાં પણ મહેકતી રહે છે. મર્હુમ સૈયદ ઝહીરુદ્દીન બુખારી સાહેબ આવી જ એક વિરલ પ્રતિભા હતા.
સુરતની પત્રકારત્વની પરંપરામાં કેટલીક વ્યક્તિઓ એવી રહી છે, જેમણે માત્ર અખબારનાં પાનાં પર શબ્દો અંકિત કર્યા નથી, પરંતુ પોતાના લેખનથી એક વિશિષ્ટ અને અવિસ્મરણીય છાપ છોડી છે. જેમનું પત્રકારત્વ સમયની સાથે જૂનું થવાને બદલે વધુ ને વધુ પ્રસ્તુત બનતું ગયું. મર્હુમ સૈયદ ઝહીરુદ્દીન બુખારી આવી જ એક વિરલ પત્રકારત્વની પ્રતિભા હતા. આજે તેઓ આપણી વચ્ચે નથી, પરંતુ સુરતના પત્રકારત્વના વર્તુળમાં તેમનું નામ આદરપૂર્વક યાદ થાય છે. તેમની અવિસ્મરણીય પત્રકારત્વની સફર અને તેમની કલમની મહેક આજે પણ અનેક લોકોના સ્મરણમાં જીવંત છે.
બુખારી સાહેબની પત્રકારત્વની સફરની શરૂઆત ‘ગુજરાત સમાચાર’થી થઈ હતી. પત્રકારત્વના પ્રારંભિક તબક્કામાં જ તેમણે લેખન પ્રત્યેની પોતાની ગંભીરતા, અભ્યાસશીલતા,ગહનતા અને વિષયને સમજવાની આગવી દૃષ્ટિનો પરિચય કરાવ્યો હતો. ત્યારબાદ તેઓ સુરતના ઐતિહાસિક અખબાર ‘ગુજરાતમિત્ર’ના સંપાદક મંડળ સાથે જોડાયા. આ જોડાણ માત્ર નોકરી કે વ્યવસાય પૂરતું નહોતું, પરંતુ જાણે તેમના જીવનનો અભિન્ન હિસ્સો બની ગયું હતું. તેમણે આજીવન ગુજરાતમિત્રના સંપાદક મંડળમાં રહીને પત્રકારત્વની સેવા કરી. તેમની સાથે સંપાદક મંડળમાં ચંદ્રકાંત પુરોહિત, મૂર્ધન્ય સારસ્વત, સાહિત્ય શિરોમણી ભગવતી કુમાર શર્મા, ચંદ્રકાંત જોષી જેવા વરિષ્ઠતમ સંપાદકો સામેલ હતા.
લેખો માત્ર માહિતી આપતા નહોતા, વાચકને વિચારતા કરતા હતા
બુખારી સાહેબના લેખનની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની રચનાત્મકતા હતી. કોઈ વિષયને હાથમાં લે ત્યારે તેઓ માત્ર ઘટનાની વિગતો રજૂ કરીને અટકી જતા નહીં. વિષયના વિવિધ પાસાંને સમજવાનો, તેની પૃષ્ઠભૂમિ જાણવાનો અને વાચક સમક્ષ એક નવો દૃષ્ટિકોણ મૂકવાનો તેમનો પ્રયાસ રહેતો. તેમના લેખોમાં વિષયની ઊંડાણપૂર્વકની સમજ, ભાષાની સરળતા, વિચારની સ્પષ્ટતા અને અભિવ્યક્તિની સુંદરતા જોવા મળતી.
તેમની કલમમાં એક વિશિષ્ટ પ્રકારની સર્જનાત્મકતા હતી. સામાન્ય લાગતી બાબતને પણ તેઓ પોતાના લેખનથી રસપ્રદ અને વિચારપ્રેરક બનાવી શકતા. લેખની શરૂઆતથી અંત સુધી વાચકને જકડી રાખવાની તેમની શૈલી હતી. શબ્દોની પસંદગી, વાક્યરચના, વિષયની રજૂઆત અને અંતે વિચારવા માટે છોડી દેવાતો મુદ્દો તેમના લેખોને વિશિષ્ટ બનાવતો હતો.
તેમના લેખનનો હેતુ માત્ર વાચક સુધી સમાચાર પહોંચાડવાનો નહોતો, પરંતુ વાચકની વિચારશક્તિને સ્પર્શવાનો પણ હતો. પત્રકારત્વમાં આ એક મહત્ત્વપૂર્ણ ગુણ છે. સમાચાર તો અનેક લોકો લખી શકે, પરંતુ સમાચાર અને ઘટનાની પાછળ રહેલા સામાજિક સંદર્ભને સમજાવી શકે અને વાચકને એક નવી દૃષ્ટિ આપી શકે તેવા લેખકોની સંખ્યા હંમેશાં મર્યાદિત રહી છે. બુખારી સાહેબ આ શ્રેણીના પત્રકાર હતા.
તેમને નખશિખ પત્રકાર કહેવામાં જરા પણ અતિશયોક્તિ નથી. પત્રકારત્વ તેમના માટે માત્ર એક વ્યવસાય નહોતો, પરંતુ જીવનશૈલી હતી. અખબાર, સમાચાર, લેખન, ભાષા, વાંચન અને સમાજની ગતિવિધિઓ સાથે તેમનું સતત જોડાણ રહ્યું હતું. એક સાચા પત્રકારમાં હોવી જોઈએ તેવી જિજ્ઞાસા, નિરીક્ષણશક્તિ, અભ્યાસવૃત્તિ અને લેખન પ્રત્યેની નિષ્ઠા તેમનામાં જોવા મળતી હતી.
પત્રકારત્વમાં લાંબો સમય વિતાવવો એક બાબત છે, પરંતુ લાંબા સમય સુધી પોતાની લેખનશૈલી અને વિશ્વસનીયતા જાળવી રાખવી એ જુદી બાબત છે. બુખારી સાહેબે આ બંને બાબતોનું સુંદર ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું હતું. સમય બદલાતો રહ્યો, અખબારોની કાર્યશૈલી બદલાતી રહી, પત્રકારત્વનાં માધ્યમો બદલાતાં રહ્યાં, પરંતુ તેમની કલમની આગવી ઓળખ અને લેખન પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા જળવાઈ રહી.
તેમની પત્રકારત્વની બીજી મહત્વપૂર્ણ વિશેષતા હતી તેમની ભાષા પરની પકડ. ભાષા માત્ર વિચારો વ્યક્ત કરવાનું સાધન નથી, પરંતુ વિચારને વાચક સુધી અસરકારક રીતે પહોંચાડવાનું માધ્યમ પણ છે. બુખારી સાહેબ આ વાતને સારી રીતે સમજતા હતા. તેમના લેખોમાં શબ્દોની પસંદગી અને રજૂઆતમાં એક પ્રકારની શાલીનતા જોવા મળતી. તેમની અભિવ્યક્તિમાં બિનજરૂરી આક્રમકતા કે શબ્દાડંબર કરતાં સમજદારી અને સંયમને વધુ સ્થાન મળતું.
તેમની કલમમાં સુગંધ હતી. આ સુગંધ માત્ર સુંદર શબ્દોની નહોતી, પરંતુ રચનાત્મક વિચારધારા અને સકારાત્મક અભિગમની હતી. તેઓ લેખનને સમાજ સાથેના સંવાદનું માધ્યમ માનતા હતા. તેમના લેખો વાચકને કોઈ વિષય વિશે વિચારવા પ્રેરતા અને ઘણી વખત જાણીતી બાબતને પણ નવી રીતે જોવાની તક આપતા.
બુખારી સાહેબની પત્રકારત્વની સફરનો એક મહત્વપૂર્ણ વારસો તેમની પાસેથી પ્રેરણા મેળવનારી પત્રકારોની પેઢી છે. અનેક પત્રકારો માટે તેઓ માર્ગદર્શક અને પ્રેરણાસ્રોત રહ્યા હતા. પત્રકારત્વના ક્ષેત્રમાં વરિષ્ઠ પત્રકારોનું મહત્વ માત્ર તેમના પોતાના લેખન પૂરતું સીમિત હોતું નથી. તેઓ પોતાની સાથે કામ કરનારાઓને, નવા પત્રકારોને અને યુવા લેખકોને પણ એક વ્યવસાયિક સંસ્કૃતિનો વારસો આપે છે. બુખારી સાહેબે પણ પોતાની લાંબી કારકિર્દી દરમિયાન આવો જ વારસો છોડ્યો. બુખારી સાહેબના માર્ગદર્શન, સહવાસ, સાનિધ્યમાં અનેક પત્રકારો તૈયાર થયા હતા. આ તમામ પત્રકારો આજે પણ પત્રકારત્વની સેવા કરી રહ્યા છે.
બુખારી સાહેબની પાસેથી પત્રકારત્વની સમજ કેળવનારાઓ માટે તેઓ એક એવી શાળા સમાન હતા, જ્યાં શબ્દોની પસંદગીથી લઈને વિષયની રજૂઆત સુધી ઘણું શીખવા મળતું. એક સારા પત્રકાર બનવા માટે માત્ર સમાચાર મેળવવાની ક્ષમતા પૂરતી નથી, પરંતુ વાંચન, અભ્યાસ, નિરીક્ષણ, ભાષાની સમજ અને સતત શીખતા રહેવાની વૃત્તિ પણ એટલી જ જરૂરી છે. બુખારી સાહેબનું પત્રકારત્વ આ તમામ ગુણોનું પ્રતિબિંબ હતું.
આજે પત્રકારત્વનું સ્વરૂપ બદલાઈ ગયું છે. છાપાંની સાથે ડિજિટલ માધ્યમો, સોશિયલ મીડિયા અને ત્વરિત સમાચારની દુનિયા વિસ્તરી છે. સમાચારની ઝડપ વધી છે, પરંતુ દરેક વખતે તેની સાથે અભ્યાસની ઊંડાઈ અને લેખનની ગુણવત્તા પણ એટલી જ વધી છે એવું કહી શકાય નહીં. આવા સમયમાં સૈયદ ઝહીરુદ્દીન બુખારી જેવા પત્રકારોની યાદ વધુ પ્રસ્તુત બની જાય છે. તેમનું જીવન અને લેખન યાદ અપાવે છે કે પત્રકારત્વની સાચી ઓળખ માત્ર ઝડપમાં નહીં, પરંતુ સમજણ, સર્જનાત્મકતા, અભ્યાસ અને વિશ્વસનીયતામાં રહેલી છે.
સુરત શહેર પોતાના ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ, સાહિત્ય અને પત્રકારત્વની સમૃદ્ધ પરંપરા માટે જાણીતું છે. આ પરંપરાને સમૃદ્ધ બનાવવામાં અનેક પત્રકારોએ પોતાનું યોગદાન આપ્યું છે. સૈયદ ઝહીરુદ્દીન બુખારીનું નામ આ પરંપરામાં વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. ગુજરાત સમાચારથી શરૂ થયેલી તેમની સફર ગુજરાતમિત્રના સંપાદક મંડળમાં આજીવન ચાલતી રહી. આ સફર માત્ર એક પત્રકારની કારકિર્દી નહોતી, પરંતુ પત્રકારત્વ પ્રત્યેની સમર્પિત જીવનયાત્રા હતી.
તેમની કલમમાં માત્ર શબ્દો નહોતા, પરંતુ સંવેદના હતી. તેમના લેખનમાં અભ્યાસ, અનુભવ, વિવેક અને માનવીય અભિગમનો સમન્વય જોવા મળતો. તેમની કલમમાંથી જાણે સુગંધ રેલાતી હતી. કોઈ વ્યક્તિ કે ઘટના વિશે લખતી વખતે તેમનો દૃષ્ટિકોણ માત્ર વિવેચન પૂરતો સીમિત રહેતો નહીં, પરંતુ તેમાં માનવીય લાગણી અને હકારાત્મક અભિગમનો પણ સમાવેશ થતો.
બુખારી સાહેબનું વ્યક્તિત્વ પણ તેમના લેખન જેટલું જ મૃદુ અને પ્રભાવશાળી હતું. તેઓ ખરા અર્થમાં ‘અજાતશત્રુ’ હતા. સૌની સાથે આત્મીયતાથી મળવું, દરેકને આદર આપવો અને પોતાના વિચારોની અભિવ્યક્તિમાં સંયમ જાળવવો એ તેમની વિશેષતા હતી. તેમના વ્યક્તિત્વમાં એવી નમ્રતા હતી કે વ્યક્તિ તેમની સાથે વાતચીત કરીને એક પ્રકારની હૂંફ અને આત્મીયતાનો અનુભવ કરતી.
તેમના જીવનનું એક મહત્ત્વનું પાસું પત્રકારત્વ ઉપરાંત શિક્ષણ અને સમાજસેવા સાથેનું તેમનું જોડાણ હતું. વિવિધ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં તેમણે વર્ષો સુધી સેવાઓ આપી હતી. આ જવાબદારીને તેમણે માત્ર હોદ્દા તરીકે નહીં, પરંતુ સમાજની આવનારી પેઢીના ઘડતર માટેની પવિત્ર ફરજ તરીકે નિભાવી હતી. શિક્ષણના માધ્યમથી સમાજમાં જાગૃતિ, પ્રગતિ અને સંસ્કારનું સિંચન થાય એ ભાવના તેમના કાર્યમાં પ્રતિબિંબિત થતી હતી.
આજે પણ જ્યારે સુરતના જૂના પત્રકારત્વની વાત નીકળે, વરિષ્ઠ પત્રકારોના સંસ્મરણો વાગોળાય અથવા ગુજરાતમિત્રની પત્રકારત્વની પરંપરાની ચર્ચા થાય ત્યારે સૈયદ ઝહીરુદ્દીન બુખારીનું સ્મરણ થયા વિના રહેતું નથી. તેમની કલમ, તેમના લેખો અને તેમની પત્રકારત્વની આગવી શૈલી તેમને સતત જીવંત રાખે છે.
કેટલાક પત્રકારો સમયના સમાચાર બને છે, કેટલાક સમયના સાક્ષી બને છે, જ્યારે કેટલાક પોતાના લેખનથી સમયના ઇતિહાસનો હિસ્સો બની જાય છે. બુખારી સાહેબ એક ઐતિહાસિક કક્ષાના પત્રકાર હતા.
તેઓ માત્ર અખબારના તંત્રીમંડળના સભ્ય નહોતા, પરંતુ અખબારી લેખનને સર્જનાત્મક અભિવ્યક્તિનું સ્વરૂપ આપનાર શબ્દસાધક હતા. તેઓ માત્ર પત્રકાર નહોતા, નખશિખ પત્રકાર હતા.
તેમની વિદાયથી એક વ્યક્તિ આપણી વચ્ચેથી ગઈ, પરંતુ તેમની કલમની સુવાસ, પત્રકારત્વ પ્રત્યેની નિષ્ઠા અને તેમણે ઊભી કરેલી આગવી ઓળખ આજે પણ સુરતના પત્રકારત્વના આકાશમાં મહેકી રહી છે.
સૈયદ ઝહીરુદ્દીન બુખારી સાહેબની પત્રકારત્વની સફર ક્યારેય પૂર્ણવિરામ પામે તેવી નથી. કારણ કે સાચા પત્રકારની ઓળખ તેની હાજરીથી નહીં, પરંતુ તેની ગેરહાજરીમાં પણ લોકો તેને કેટલા સ્નેહ અને આદરથી યાદ કરે છે તેનાથી થાય છે. સુરત આજે પણ તેમને યાદ કરે છે અને તેમની કલમની સુવાસ લાંબા સમય સુધી યાદ કરતી રહેશે.માણસ વિદાય લે છે, પરંતુ તેના વિચારો અને સંસ્કારો પાછળ રહી જાય છે. બુખારી સાહેબની જીવનયાત્રા પણ આવી જ એક સુવાસિત સ્મૃતિ છે, જે સુરતના પત્રકારત્વ અને સામાજિક જીવનમાં લાંબા સમય સુધી મહેકતી રહેશે.