પ્રખ્યાત ઉર્દૂ સાહિત્યકાર પદ્મ ભૂષણ ગોપીચંદ નારંગનું નિધન, અમેરિકામાં લીધા અંતિમ શ્વાસ

પ્રખ્યાત સાહિત્યકાર ગોપીચંદ નારંગે દુનિયાને અલવિદા કહી દીધું છે. ગોપીચંદ નારંગે 91 વર્ષની વયે અંતિમ શ્વાસ લીધા. ઉંમરના આ તબક્કે તેઓ તેમના પુત્ર સાથે અમેરિકામાં રહેતા હતા. એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે તેમની તબિયત છેલ્લા કેટલાક સમયથી સારી નહોતી. તેઓ કેટલીક ગંભીર બીમારીઓ સામે લડી રહ્યા હતા.

ગોપીચંદ નારંગ તેમના ઉર્દૂ સાહિત્ય માટે દેશ અને દુનિયાભરમાં જાણીતા છે. આ માટે તેમને સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર અને પદ્મ ભૂષણ પણ આપવામાં આવ્યા છે. એટલું જ નહીં, ગોપીચંદે માત્ર ઉર્દૂમાં જ નહીં પરંતુ અન્ય ઘણી ભાષાઓમાં પણ તેમના પુસ્તકો લખ્યા છે. જેમના દ્વારા તેમને એક અલગ ઓળખ પણ મળી.

ગોપીચંદ નારંગ 91 વર્ષના હતા અને અમેરિકાના નોર્થ કેરોલિનામાં રહેતા હતા. તેમના નિધનની માહિતી તેમના પુત્ર દ્વારા આપવામાં આવી હતી. પુત્રએ જણાવ્યું કે નારંગ છેલ્લા કેટલાક સમયથી સ્વાસ્થ્ય સંબંધી સમસ્યાઓથી પીડિત હતા. તેમના છેલ્લા સમય સુધી તેમણે લેખન અને વાંચન સાથેના સંબંધો તોડ્યા ન હતા.

65 થી વધુ પુસ્તકો લખ્યા

ગોપીચંદ નારંગનો જન્મ દુક્કીમાં થયો હતો. આ દુક્કી હવે પાકિસ્તાનના બલૂચિસ્તાન વિસ્તારમાં આવે છે. પ્રોફેસર નારંગે ઉર્દૂ, હિન્દી અને અંગ્રેજીમાં ભાષા, સાહિત્ય, કવિતા અને સાંસ્કૃતિક અભ્યાસ પર 65 થી વધુ પુસ્તકો લખ્યા. આ જ કારણ છે કે સાહિત્યના ક્ષેત્રમાં તેમના યોગદાનને ધ્યાનમાં રાખીને, તેમને પદ્મ ભૂષણ અને સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, જે દેશના સર્વોચ્ચ સન્માનોમાંના એક છે.

દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાંથી અભ્યાસ કર્યો અને પ્રોફેસર બન્યા

ગોપીચંદ નારંગે દિલ્હી યુનિવર્સિટીની સેન્ટ સ્ટીફન્સ કોલેજમાંથી અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો હતો. ખાસ વાત એ છે કે આ પછી તેણે અહીં પ્રોફેસર તરીકે પણ કામ કરવાનું શરૂ કર્યું.

તેમની સાહિત્યની આ સફરમાં નારંગને અનેક પ્રતિષ્ઠિત સન્માનોથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. તેમના મૃત્યુના સમાચાર મળતા જ તેમના ચાહકોએ તેમને સોશિયલ મીડિયા પર યાદ કર્યા.

ગોપીચંદના પ્રખ્યાત પુસ્તકોમાં હિન્દી, અંગ્રેજી અને ઉર્દૂ ભાષાના પુસ્તકોનો સમાવેશ થાય છે. જદીદિત, મસાઇલ, ઇકબાલ કા ફન, અમીર ખુસરોની હિંદવી કલામ અને ઉર્દૂ અફસાના રાયત જેવી તેમની તેજસ્વી કૃતિઓ માટે તેમને યાદ કરવામાં આવશે.

આ સાથે, તેમને 1995 માં તેમના વિવેચન ‘સખ્તિયત પાસ-સખ્તિયત’ અને ‘મશરીકી શેરિયત’ માટે સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર (ઉર્દૂ) એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. થોડા સમય પહેલા નારંગે મીર તકી મીર, ગાલિબ અને ઉર્દૂ ગઝલ પરની તેમની મુખ્ય કૃતિઓના અંગ્રેજી અનુવાદો પ્રકાશિત કર્યા હતા.

લેખિકા ગીતાંજલિ શ્રીનાં ‘ટોમ્બ ઑફ સેન્ડ’ પુસ્તકે 2022નું ઇન્ટરનેશનલ બુકર પ્રાઇઝ જીત્યું

લેખિકા ગીતાંજલિ શ્રીની હિન્દી નવલકથા ‘ટોમ્બ ઑફ સેન્ડ’ પ્રતિષ્ઠિત ઇન્ટરનેશનલ બુકર પ્રાઇઝ જીતનારી કોઇપણ ભારતીય ભાષામાં પ્રથમ પુસ્તક બની ગયું છે.

એવોર્ડ મેળવ્યા બાદ ગીતાંજલિ શ્રીએ કહ્યું, “મેં ક્યારેય બુકરનું સ્વપ્ન જોયું ન હતું, મેં ક્યારેય વિચાર્યું ન હતું કે હું એવોર્ડ જીતી શકીશ.”

‘ટોમ્બ ઓફ સેન્ડ’ એ વિશ્વના 13 પુસ્તકોમાંથી એક હતું જેને આંતરરાષ્ટ્રીય બુકર પ્રાઈઝ માટે શોર્ટલિસ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું. પ્રતિષ્ઠિત ઈન્ટરનેશનલ બુકર પ્રાઈઝ જીતનાર ‘ટોમ્બ ઓફ સેન્ડ’ કોઈપણ ભારતીય ભાષામાં પ્રથમ પુસ્તક બની ગયું છે.

નવલકથા ‘ટોમ્બ ઓફ સેન્ડ’ને ગયા મહિને ઈન્ટરનેશનલ બુકર પ્રાઈઝ માટે ‘શોર્ટલિસ્ટ’ કરવામાં આવી હતી. તમને જણાવી દઈએ કે ગીતાંજલિ શ્રીનું આ પુસ્તક મૂળ હિન્દીમાં ‘રેટ સમાધિ’ના નામથી પ્રકાશિત થયું હતું. જેનો અંગ્રેજી અનુવાદ ‘ટોમ્બ ઓફ સેન્ડ’ હતો, જે ડેઝી રોકવેલ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો અને જ્યુરી સભ્યોએ તેને ‘અદભૂત અને અકાટ્ય’ ગણાવ્યું હતું.

ગીતાંજલિ શ્રી ઉત્તર પ્રદેશના મૈનપુરીના વતની છે. ગીતાંજલિ શ્રીએ ત્રણ નવલકથાઓ અને અનેક વાર્તા સંગ્રહો લખ્યા છે. તેમની કૃતિઓ અંગ્રેજી, ફ્રેન્ચ, જર્મન, સર્બિયન અને કોરિયન જેવી ભાષાઓમાં અનુવાદિત થઈ છે. હાલમાં 64 વર્ષીય ગીતાંજલિ શ્રી દિલ્હીમાં રહે છે. તેમના અનુવાદક, ડેઝી રોકવેલ, અમેરિકામાં રહેતા ચિત્રકાર અને લેખક છે. તેમણે હિન્દી અને ઉર્દૂમાં અનેક પુસ્તકોનો અનુવાદ કર્યો છે.

મુંબઈ હાઈકોર્ટે નગીનદાસ સંઘવીના પુસ્તક ‘મહામાનવ શ્રી કૃષ્ણ’ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો

ગુજરાતી પુસ્તક મહામાનવ શ્રી કૃષ્ણની રાજકોટના કે.પ્રકાશન દ્વારા પ્રકાશિત આવૃત્તિ પર પ્રતિબંધ મુકાયો છે. આ પુસ્તક મૂળભૂત રીતે આર.આર.શેઠ પ્રકાશન દ્વારા 30 વર્ષ પહેલા 1991માં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. એ આવૃત્તિ પ્રમાણે લેખકોના નામ જ્યોત્સનાબહેન તન્ના અને નગીનદાસ સંઘવી છે. એટલે કે મુખ્ય લેખક જ્યોત્સનાબહેન છે. પરંતુ રાજકોટના કે.પ્રકાશન દ્વારા પ્રકાશિત આ પુસ્તકમાં જ્યોત્સનાબહેનનું નામ લેખક તરીકે હટાવી દેવાયું હતું. નગીનદાસનું નામ આગળ મુકી દેવાયું હતું. તેના કારણે મામલો કોર્ટમાં પહોંચ્યો હતો અને કોર્ટે રાજકોટ આવૃત્તિ પર પ્રતિબંધ મુક્યો છે.

આ અંગે માહિતી આપતા જ્યોત્સનાબહેને કહ્યું હતું કે ‘પુસ્તક 30 વર્ષથી અમારા સંયુક્ત નામે પ્રગટ થતું આવ્યું છે. પરંતુ રાજકોટવાળા ભાઈએ મારી સહમતી વગર પ્રગટ કરી દીધું. મેં તેમને વારંવાર આ અંગે ખુલાસા પૂછ્યા પરંતુ તેમણે સંતોષકારક જવાબ આપ્યા નહીં. એટલે મારે કોર્ટના દ્વાર ખખડાવવા પડ્યા. આજે કોર્ટે એ આવૃત્તિ પર સ્ટે આપ્યો છે.’

કે.પ્રકાશન દ્વારા પ્રકાશિત પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં લખાયું છે આ પુસ્તક પ્રગટ કરવા નગીનદાસ દ્વારા લેખીત સહમતી અપાઈ હતી. એ પછી નગીનદાસ ગયા વર્ષે અવસાન પામ્યા હતા. વધુમાં આ પુસ્તક જ્યોત્સનાબહેનના આર્થિક સહયોગથી પ્રગટ થયું હોવાથી તેમનું નામ મુકાયુ છે, એવી પણ વાત પ્રસ્તાવનામાં હતી.

મૂળ પ્રકાશક આર.આર.શેઠના. ચિંતનભાઈએ જણાવ્યું હતું કે ‘આ પુસ્તક ખુબ લોકપ્રિય છે. અમે તેને 6 વખત પ્રગટ કરી ચૂક્યા છીએ. અમારી આવૃત્તિ અસલ છે અને તેના પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી. એટલે પુસ્તક પર પ્રતિબંધ એવા સોશિયલ મીડિયામાં ફરતા મેસેજીસ ગેરમાર્ગે દોરનારા છે. પુસ્તકની કે.પ્રકાશન દ્વારા પ્રકાશિત આવૃત્તિ પર પ્રતિબંધ મુકાયો છે.’

કે.પ્રકાશનના સંચાલક યોગેશ ચોલેરાએ આ સમગ્ર વિવાદ અંગે કહ્યું હતું કે ‘મેં જ્યોત્સનાબહેન સાથે વાત કરી લીધી છે અને હવે અમે સમાધાનકારી વલણ અપનાવ્યું છે. હવે અમારી વચ્ચે કોઈ વિવાદ રહેશે નહીં. એ માટે અમે આઉટ ઓફ કોર્ટ સમાધાન કરવા જઈ રહ્યા છીએ.’

પારુલ ખખ્ખરની કવિતાને ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીએ “અરાજક” અને “સાહિત્યિક નક્સલી” ગણાવી

ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીના સત્તાવાર પ્રકાશન ‘શબ્દ સૃષ્ટી’ ની જૂન આવૃત્તિના સંપાદકીયમાં ગુજરાતી કવિ પારુલ ખખ્ખરે  ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારની ગંગામાં તરતી મળી આવેલી શંકાસ્પદ કોવિડ પીડિતોના મૃતદેહો પર લખેલી કવિતાને અરાજક અને સાહિત્યિક નક્સલી ગણાવી છે.

ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ અનુસાર, સંપાદકીયમાં જે લોકોએ ચર્ચા કરી હતી અથવા પરિભ્રમણ કર્યું હતું તેમને ‘સાહિત્યિક નક્સલવાદીઓ’ કહેવામાં આવ્યા છે.

અકાદમીના પ્રમુખ વિષ્ણુ પંડ્યાએ તંત્રીલેખ લખવાની પુષ્ટિ કરી હતી. તેમ છતાં તેમાં શબવાહિની ગંગાનો વિશેષ ઉલ્લેખ કરાયો નથી, પણ તેમણે પુષ્ટિ આપી કે તેનો અર્થ કવિતા છે, જેની ઘણી ભાષાઓમાં પ્રશંસા કરવામાં આવી છે અને તેનું ભાષાંતર કરવામાં આવ્યું છે.

કવિતાને ‘આંદોલનની સ્થિતિમાં વ્યર્થ ગુસ્સો વ્યક્ત’ ગણાવતા સંપાદકીયમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ શબ્દોનો એવી શક્તિઓ દ્વારા દુરુપયોગ કરવામાં આવ્યો છે જેઓ કેન્દ્ર અને રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારાના વિરોધીઓ છે.

પારુલ ખખ્ખર: કર્ટસી ફેસબૂક

સંપાદકીયમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, “આ કવિતાનો ઉપયોગ એવા તત્વોએ ગોળી ચલાવવા માટે ખભાના ઉપયોગ તરીકે કર્યો છે, જેમની પ્રતિબદ્વતા ભારત પ્રત્યે નહીં પણ અન્ય કોઈ વસ્તુ સાથે છે. જેઓ વામપંથી. તથાકથિત ઉદારવાદી અને જેમની તરફ કોઈ ધ્યાન આપતું નથી. આવા લોકો ભારતમાં ઝડપથી હંગામો ઉભો કરવા ચાહે છે. આ લોકો તમામ મોરચે સક્રીય છે અે આવી રીતે જ બદઈરાદાઓ સાથે સાહિત્યમાં કૂદી પડે છે. આ સાહિત્યિક નક્સલીઓનો ઉદ્દેશ્ય એક એવા વર્ગને પ્રભાવિત કરે છે જેઓ પોતાના દુખ અને સુખને આ કવિતા સાથે સાંકળે છે.

ગુજરાતીના સંપાદકીયમાં ‘સાહિત્યિક નક્સલ’ શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. તંત્રીલેખમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે અકાદમીએ ખખ્ખરની અગાઉની કૃતિઓ પ્રકાશિત કરી હતી અને જો તેઓ ભવિષ્યમાં કેટલીક સારી કવિતાઓ લખે તો ગુજરાતી વાચકો તેમનું સ્વાગત કરશે.

વિષ્ણુ પંડ્યાએ કહ્યું હતું કે, “તેમાં (શબ વાહિની ગંગા) કવિતાનો સાર નથી, ન તો કવિતા લખવાની તે યોગ્ય રીત છે. આ ફક્ત કોઈના ક્રોધ અથવા હતાશાને દૂર કરવા માટે થઈ શકે છે અને ઉદારવાદી, મોદી વિરોધી, ભાજપ વિરોધી અને સંઘ વિરોધી તત્વો દ્વારા તેનો દુરૂપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

તેમણે કહ્યું કે તેમની પાસે ખખ્ખર સામે કોઈ વ્યક્તિગત અંગતભાવ નથી. પરંતુ તે કોઈ કવિતા નથી અને ઘણા તત્વો તેનો ઉપયોગ સામાજિક ભાગલા કરવાના હથિયાર તરીકે કરી રહ્યા છે.

પારૂલ ખખ્ખરની કવિતા શબ વાહિની ગંગા, જે તેમણે 11 મેના રોજ તેમના સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ પર શેર કરી હતી, તે ગુજરાતીમાં લખાયેલી ટૂંક સમયમાં વ્યંગમય કવિતા છે. સોશિયલ મીડિયા પર કવિતાને લઈ ભારે હંગામો અને વિવાદ પણ જોવા મળી રહ્યો છે. સાહિત્ય અકાદમીનાં તંત્રીલેખ અંગે પારુલ ખખ્ખરની પ્રતિક્રિયા મળી શકી નથી. આ વિવાદ વધુ ઘૂમરાય તેવું હાલ માનવામાં આવી રહ્યું છે.

ગુજરાતી સાહિત્ય જગતની પ્રસિદ્ધ હસ્તીની વિદાયઃ નસીર ઈસ્માઈલીનું કોરોનાથી નિધન

સેન્ટ્રલ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયાના નિવૃત્ત અધિકારી અને ગુજરાતી સાહિત્ય જગતની પ્રસિદ્ધ હસ્તિ નસીર ઈસ્માઈલીનું ૭૪ વર્ષની ઉંમરે કોરોનાના કારણે અવસાન થયું છે. ૧૨ ઓગષ્ટ, ૧૯૪૬ ના રોજ હિંમતનગરમાં તેમનો જન્મ થયો હતો અને તેમનું મૂળ વતન ધોળકા હતું. નસીર ઈસ્માઈલી ‘ઝુબિન’ની ગુજરાત સમાચારની પૂર્તિમાં આવતી સંવેદનાના સૂર નામની કોલમ યૌવનના ઉંબરે પગ મૂકતા લાખો દિલોથી માંડીને તમામ ઉંમરના લોકોની ધડકન સમાન હતી.

ઈસ્માઈલી નસીરૃદ્દીન પીરમહંમદ ‘નસીર ઈસમાઈલી’ ૩ ભાષાઓ ઉપરાંત ઉર્દુમાં પણ ખૂબ જ પ્રવીણ હતાં. તેમની સર્વ પ્રથમ મૌલિક કૃતિ ‘સ્વપ્નનું મૃત્યુ’ નામની વાર્તા હતી. તેમની વાર્તાઓ પ્રતિષ્ઠિત હિન્દી સામયિક ‘કહાનીકાર’માં પણ છવાયેલી છે.

૧૯૯૦માં માં તેમની વાર્તાઓ પરથી ‘જિંદગી એક સફર’ નામની ટીવી સિરિયલ પણ બની હતી. તેમણે ‘તૂટેલો એક દિવસ’ નામની નવલકથા પણ લખી છે. તેમની વાર્તાઓથી આકર્ષાઈને એક કવિયત્રી તેમને મળવા માંગતી હતી પરંતુ સંજોગોવશાત તે શકય ન બનતા તેણીએ આત્મહત્યા કરી લીધી હતી. નસીર ઈસ્માઈલીને આ ઘટનાનો બહુ મોટો આઘાત લાગ્યો હતો અને તેનાથી જ ટીવીની બહુ વખણાયેલી પ્રસંગકથા ‘સંગતિ’નિર્માણ પામી હતી. નામદાર આગાખાન,  અક્રમ વિજ્ઞાની ‘દાદા ભગવાન’ માટે તેમને ખૂબ જ પૂજ્ય ભાવ હતા.

 

86 વર્ષની ઉંમરે ગુજરાતના લોકપ્રિય કવિ ખલીલ ધનતેજવીનું નિધન

જાણીતા ગુજરાતી અને ઉર્દુ ગઝલકાર, કવિ ખલીલ ધનતેજવીનું રવિવારે વહેલી સવારે 86 વર્ષની ઉંમરે અવસાન થયું છે. સવારની નમાઝ અદા કર્યા બાદ તેમની તબિયત લથડી હતી અને ત્યાર બાદ ગુજરાતી સાહિત્ય જગતનો તેજસ્વી તારલો ખરી પડ્યો હતો. તેમના અવસાનથી ગુજરાતી સાહિત્ય ક્ષેત્રમાં એક કદી ન પુરાય તેવી ખોટ પડી છે.

ખલીલ ધનતેજવીએ આ ફાની દુનિયાને અલવિદા કહી દીધું આ સમાચાર મળતા જ અનેક સાહિત્યપ્રેમીઓની આંખો ભીંજાઈ ગઈ છે અને તેમના ગળે ડૂમો બાઝ્યો છે. તેમનું સાચુ નામ ખલીલ ઈસ્માઈલ મકરાણી હતું અને તેમનો જન્મ 12 ડિસેમ્બર, 1935ના રોજ વડોદરાના ધનતેજ ગામમાં થયો હતો. ગામના નામ પરથી તેમણે ધનતેજવી અટક રાખી હતી.

સાહિત્ય ઉપરાંત તેઓ પત્રકારત્વ સાથે પણ વર્ષો સુધી સંકળાયેલા હતા. તેમણે નવલકથાઓ લખી હતી જેના પરથી ગુજરાતી ફિલ્મો પણ બની હતી. ખલીલભાઈએ ઘણી ગુજરાતી ફિલ્મોમાં પટકથા લેખક તરીકે પણ કામ કર્યું હતું. છૂટાછેડા ફિલ્મના લેખન અને દિગ્દર્શન માટે તેમને રાજ્યકક્ષાના પુરસ્કારો પણ મળ્યા હતા.

2019માં તેમને નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ એનાયત થયો હતો. એ પહેલાં 2013માં વલી ગુજરાતી ગઝલ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. 2003માં તેમને કલાપી પુરસ્કાર પણ અપાયો હતો.

ખલીલ ધનતેજવી ગુજરાત સમાચારના કટાર લેખક હતા. રવિપૂર્તિમાં ખુલ્લાં બારણે ટકોરા કોલમ લખતાં હતા. બુધવારની શતદલ પૂર્તિમાં ત્રિકોણનો ચોથો ખૂણો નામની કોલમમાં તેઓ સાંપ્રત પ્રવાહો વિશે લખતા હતા.

અબ મેં રાશન કી કતારો મે નજર આતા હું

અપને ખેતો સે બીછડ ને કી સજા પાતાં હું

આ ગઝલને તો વિખ્યાત ગાયક જગજીત સિંહે કંઠ આપ્યો હતો.

*તેમના જાણીતા શેર*

હું ખલીલ, આજે મર્યો છું, એ પ્રથમ ઘટના નથી,

જિન્દગીભર હપ્તે હપ્તે રોજ ચૂકવાયો હતો.

*

એક તો આ જિંદગી ઓછી મળી,

એમાં જીવનભરની ખામોશી મળી.

ક્યાંક અમને વાર લાગી પહોંચતાં,

ક્યાંક અમને બાતમી ખોટી મળી.

*

ખલીલ, આ મહેફિલોમાં કાલ હું આવું કે ના આવું,

ફરક શું પડશે કોઈના અહીં હોવા ના હોવાથી.

*

કોઈ સ્થળે બેચાર મરે છે,

ક્યાંક કશે દસબાર મરે છે;

હિન્દુ મુસ્લિમ બંને સલામત,

માણસ વારંવાર મરે છે.

*

રગ રગને રોમ રોમથી તૂટી જવાય છે,

તો પણ મઝાની વાત કે જીવી જવાય છે;

ખાલી ગઝલ જો હોય તો ફટકારી કાઢીએ,

આ તો હ્રદયની વાત છે, હાંફી જવાય છે !

*

હું ચહેરો ત્યાં જ છોડીને તને મળવા નહિ આવું,

કે દર્પણ તોડી ફોડીને તને મળવા નહિ આવું.

ખલીલ ! આવીશ તો કે’ જે કે ઉઘાડેછોગ હું આવીશ,

હું માથામોઢ ઓઢીને તને મળવા નહિ આવું

આઝાદી પછી આ કવિયત્રીને પ્રથમ વખત કવિતા માટે સાહિત્ય અકાદમી એવોર્ડ મળ્યો

આ વખતે સાહિત્ય અકાદમી એવોર્ડ, 2020  પ્રખ્યાત હિન્દી કવિ, વિવેચક, પ્રોફેસર અનમિકાને તેમના  કવિતા સંગ્રહ ‘ટોકરી મેં દિગંત: થેરીગાથા 2014’ કાવ્યસંગ્રહ માટે એનાયત કરાયો છે. કવિતા માટે આ પ્રતિષ્ઠિત એવોર્ડ મેળવનારી તેઓ દેશના પ્રથમ કવિયત્રી છે. હરિમોહન મિશ્રાએ આ યુગમાં કવિતા, સ્ત્રી લેખન અને અભિવ્યક્તિના ભયના વિવિધ પાસાં પર વિસ્તૃત વાત કરી હતી. અવતરણો:

કવિતા માટે સાહિત્ય અકાદમી એવોર્ડથી સન્માનિત કરાયેલા પ્રથમ કવિઓ તરીકેની તમારી પ્રથમ પ્રતિક્રિયા શું છે?

હું એક અંધ કૂવો છું જેમાં ઘણી ભાવનાઓ રહે છે. તમામ પ્રકારની દેશી અને વિદેશી મહિલાઓ કે જેમની સાથે મારી ઘનિષ્ઠ ગપસપ છે. બાળપણથી આજ સુધી – સતત. તેઓ મારી કલ્પનાના કાયમી નાગરિકો છે. મારી કવિતા એ ઝૂંપડપટ્ટી અને વિસ્થાપન વસાહતોમાં રહેતી તે મહિલાઓની લાગણીઓને વ્યક્ત કરે છે, જેઓ ગામડેથી ઘરે, શહેર અને શહેરની મુસાફરી દરમિયાન બસ-ટ્રેનમાં ખુલ્લા મનથી પોતાનું જીવન વિતાવે છે. ટોપલીમાં દિગંતah થરીગાથા એવી મહિલાઓની અભિવ્યક્તિ છે જે દરેક વર્ગ, ગ્રામીણ, પછાત જાતિ, આદિજાતિ, સમાજના વંચિત ક્ષેત્રની છે અને તેમના સંવાદથી સમગ્ર વિશ્વના વિવિધ સ્તરો ખુલે છે. આ સન્માન સ્ત્રી વિશ્વને આપવામાં આવે છે, જે તેમના ગીતો, તેમના વ્રતોમાં આકાર લે છે, જ્યાં મહિલાઓ તેમના હકો માટે લડે છે, પરંતુ ક્યારેય હિંસક બની શકતી નથી કારણ કે તેઓ જેમને મળે છે તેમને પ્રેમ કરે છે. તેમનો સંઘર્ષ ન્યાયી દ્રષ્ટિ પર આધારિત સમાજ માટે છે. નારીવાદ હંમેશાં હળવાશ, ઉદારતાનો વિષય હોય છે.

સ્ત્રી લેખનમાં આજે મોટો વિસ્ફોટ થયો છે. તમને આનું કારણ શું લાગે છે?

લોકશાહી deepંડી થઈ છે, મહિલા શિક્ષિત છે, ઇન્ટરનેટ ખુલ્લું આકાશ બની ગયું છે. આ જોઈને આનંદની અનુભૂતિ થાય છે. માર્ગ દ્વારા, સ્ત્રીઓ હંમેશાં તેમની લાગણીઓને વ્યક્ત કરતી રહી છે. તેઓ ઘરમાં સ્ટોલ કરે છે, મોર્ટાર અથવા મિલ ચલાવે છે, ફાર્મ-કોઠારમાં કામ કરે છે, મુસાફરી કરે છે, દરેક પ્રસંગે તેમના જૂથ ગીતોમાં વિશ્વના સ્તરો હોય છે, જે પુરુષ-સ્ત્રી સંબંધના ગુંચાયેલા થ્રેડોની અભિવ્યક્તિ છે. ભક્તિ ચળવળ હોય કે પૌરાણિક સાહિત્ય, તે પહેલાં દરેક યુગમાં મહિલાઓની હાજરી પુષ્કળ રહી છે. ભક્તિ ચળવળ દરમિયાન, ઘણી મહિલા કવિઓ હાજર છે. અને તે કઠોર વાસ્તવિકતા વ્યક્ત કરવામાં ક્યારેય સંકોચ કરતો નથી, પરંતુ તેનો વિરોધ પ્રેમ, કરુણા, ગૌરવ અને નમ્રતા સાથે સમાનતાને જગાડવાનો છે. મીરા બાઇનું સાહિત્ય જુઓ. મહાદેવી અને તેના પછીના સ્ત્રી લખાણોનો વિરોધ નાગરિક અનાદર સમાન છે.

સ્વતંત્રતા ચળવળમાં પણ, ઘણી મહિલા લેખકોએ દરેક શૈલીમાં પેન શરૂ કર્યું હતું, જેની ચર્ચા હવે થઈ રહી છે. શિવરાણી દેવીની ચર્ચા ઓછી હતી, પરંતુ તેમનું લેખન મહત્વપૂર્ણ છે.

અલબત્ત, ઘણા લેખકોએ તેમની ભૂમિકા ભજવી છે, જેની ચર્ચા યોગ્ય રીતે થઈ ન હોય, પરંતુ તેમની ઉપસ્થિતિને અવગણી શકાય નહીં. મને લાગે છે કે, ગાંધીજીએ ફક્ત મહિલાઓ પાસેથી નાગરિક અવહેલના શીખી છે. નારીવાદી ચળવળમાં ક્યારેય એક પણ હિંસા થઈ નથી કારણ કે તેઓ તેમના હક માટે લડતા હોય તેવા લોકોને ધિક્કારતા નથી અને તેમનો સંઘર્ષ તેમને વધુ ઉત્કૃષ્ટ બનાવવા માટે છે. ગાંધીજીની સિવિલ આજ્ .ાભંગતા જ નહીં, કાંતણ પણ મહિલાઓ પાસેથી લેવામાં આવ્યું છે, જે તેઓ દરેક ઘરમાં ચલાવતા હતા.

આજે લોકશાહી પર પ્રતિબંધનું વાતાવરણ છે, આવી સ્થિતિમાં તમે અભિવ્યક્તિ પર કેવા સંકટ જોશો?

લોકશાહી માટે નિરંકુશ અને બિન-જવાબદાર શાસન સારું નથી. તે અલબત્ત છે કે જો અભિવ્યક્તિનાં માધ્યમો વ્યાપક છે, તો પછી કટોકટીની જેમ અથવા તેના જેવા અભિવ્યક્તિને રોકવું શક્ય નથી. તેથી જ અભિવ્યક્તિ થઈ રહી છે. પરંતુ લોકોની સલાહ લીધા વિના કાયદા બનાવવું યોગ્ય નથી. જો કોઈ કાંઈ બોલતું હોય તો તે સાંભળવું જોઈએ. જો લોકો કોઈ પણ જાટબંધીમાં ઠંડી, વરસાદમાં રસ્તા પર બેઠા હોય તો તેમની વાતને ઉદારતાથી ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ. કોઈ કાયદો બનાવતા પહેલા લોકોની સલાહ લેવી જોઈએ. કાયદો એકતરફી બનાવવો જોઇએ નહીં. હાલના શાસનની સમસ્યા એ છે કે તેમાં રાજકીય તાલીમનો અભાવ છે. લોકશાહીમાં કંઇ મનસ્વી હોઇ શકે નહીં. નવા કાયદા બનાવવામાં આવે તે પહેલાં જાહેર ચર્ચાઓ અને રાજકીય કેમ્પમાં યોગ્ય તાલીમ હોવી જોઈએ.

હવે થોડો અપ્રિય પ્રશ્ન. કેટલીક મહિલાઓ, દલિતો અને અન્ય લેખકો સોશિયલ મીડિયા પર તમારો એવોર્ડ સ્વીકારવા અંગે પોતાનો રોષ વ્યક્ત કરી રહ્યા છે? આ અંગે તમારે શું કહેવું છે?

ઇનામો સંયોગો હોય છે, પરંતુ જો તે મળે તો કોઈએ શું કરવું જોઈએ? મારા મતે, દરેક વ્યક્તિ તેની રીતે અનન્ય છે અને તે દરેક રીતે ધ્યાન આપવાનું પાત્ર છે. આપણા સમાજમાં એક દુર્ભાગ્ય છે કે દરેક વ્યક્તિની પ્રતિભા સાથે સંપૂર્ણ ન્યાય થઈ શકતો નથી, અને તેને યોગ્ય તક પણ મળતી નથી. તેથી, તેનું મન બોલી જેવું છે. દરેકને તેનો કહેવાનો અધિકાર છે. પ્રેમચંદ કહે છે કે સ્વચ્છતા ગંદકીનો ઉમેરો કરે છે. દરેકનો પોતાનો અભિપ્રાય છે. બુદ્ધ કહે છે, જો કોઈને કાંટો વાગ્યો છે, તો તે વાતચીતમાંથી કાંટો કાઢવો વધુ સારું છે. સંસ્થાઓની મહત્વની ભૂમિકા હોય છે, જો તેમને કામ કરવાની છૂટ નહીં મળે અથવા તેમનું સન્માન કરવામાં નહીં આવે, તો લોકશાહી કેવી રીતે ચાલશે! સાહિત્ય અકાદમી પર દક્ષિણ ભારતનો એક કિસ્સો સામે આવ્યો હતો, જેના માટે જો તેણે માફી માંગી છે, તો તેને અંત માનવું જોઈએ.

કવિ કિસન સોસાનાં ગઝલ સંગ્રહ “સૂર્યને કર્ફ્યુ શહેર સૂમસામ છે”ની વિમોચનવિધિ સુરતના સિનિયર એડવોકેટ નસીમ કાદરીના હસ્તે સંપન્ન

ગુજરાતી સાહિત્યના લબ્ધ પ્રતિષ્ઠિત, મૂર્ધન્ય કવિ કિસન સોસાનાં અઢારમા ગઝલ સંગ્રહ“સૂર્યને કર્ફ્યુ શહેર સૂમસામ છે”ની વિમોચનવિધિ સુરતના બહુચર નગર મુકામે વીર મેઘ મહાર ભવનમાં રવિવારે સવારે રાખવામાં આવી હતી. વિમોચનવિધિ સુરતના જાણીતા સિનિયર એડવોકેટ નસીમ કાદરીના હસ્તે કરવામાં આવી હતી.

વિમોચનવિધિમાં સાહિત્યપ્રેમીઓની પ્રભાવક ઉપસ્થિતિ વચ્ચે નસીમ કાદરીએ કવિ કિસન સોસાની સાહિત્ય સેવાને બિરદાવી હતી અને તેમની ગઝલો અને કાવ્યોનું પઠન કર્યું હતું. કિસન સોસાનું સન્માન કરી શુભેચ્છાઓ પાઠવી હતી. આ પ્રસંગે નસીમ કાદરીએ કિસન સોસા રચિત ગઝલ ” એવા વળાંક પર હવે આવી ઊભો છે કાફલો “નું પઠન કરી શ્રોતાઓને મંત્રમુગ્ધ કર્યા હતા.

નસીમ કાદરીએ જણાવ્યું કે કિસન સોસાની સાહિત્ય યાત્રા અનન્ય છે અને દલિત પ્રતિબદ્વ કવિતા ઉપરાંત તાન્કામાં કવિ કિસન સોસાના યોગદાનની વિશેષ નોંધ લેવામાં આવે છે.

જ્યારે કવિ કિસન સોસાએ વિમોચનવિધિ પ્રસંગે તમામ મિત્રો અને શૂભેચ્છકોનો આભાર માન્યો હતો અને એડવોકેટ નસીમ કાદરીનાં આદરભાવને બિરદાવ્યો હતો.

 

મહાત્મા ગાંધીને સૌથી મોટા હિન્દુ દેશભક્ત ગણાવતા પુસ્તકનું મોહન ભાગવતે કર્યું વિમોચન

રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના વડા મોહન ભાગવત (આરએસએસ ચીફ મોહન ભાગવત) એ શુક્રવારે નવી દિલ્હીમાં ગાંધી પીસ ફાઉન્ડેશન ખાતે એક પુસ્તકનું વિમોચન કર્યું હતું. આ પુસ્તકમાં રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીને ‘હિન્દુ દેશભક્ત’ ગણાવ્યા છે. ભાગવત મુજબ મહાત્મા ગાંધીએ કહ્યું હતું કે મારો દેશભક્તિ મારા ધર્મથી ઉત્પન્ન થાય છે. એક વાત સ્પષ્ટ છે કે જો તે હિન્દુ છે, તો તેણે તેના મૂળમાં દેશભક્ત બનવું પડશે. અહીં કોઈ દેશદ્રોહી નથી.

ભાગવતે કહ્યું કે આ એક અધિકૃત થિસિસ છે. સંશોધન દ્વારા તે ખંતથી લખાયું છે. ભાગવતે કહ્યું કે ગાંધીએ જીવવાનું કહ્યું હતું, ‘મારો દેશભક્તિ મારા ધર્મથી ઉત્પન્ન થાય છે. એક વાત સ્પષ્ટ છે કે જો તે હિન્દુ છે, તો તેના મૂળમાં દેશભક્તિ હોવી જોઈએ. જ્યાં સુધી તમે સ્વધર્મ નહીં સમજી શકો ત્યાં સુધી તમે સ્વરાજ્યને સમજી શકતા નથી. ગાંધીજી કહે છે કે મારો ધર્મ કોઈ પંથનો ધર્મ નથી પરંતુ મારો ધર્મ એ બધા ધર્મનો ધર્મ છે. આરએસએસ વડાએ કહ્યું કે, મતભેદોનો અર્થ અલગતાવાદ નથી. એકતામાં એકતા, વિવિધતામાં એકતા એ ભારતની મૂળ વિચારસરણી છે.

આ પુસ્તકમાં (ધી મેકિંગ aન ટ્રુ પેટ્રિઅટ: બેકગ્રાઉન્ડ ઓફ ગાંધીજીના હિંદ સ્વરાજ) લખ્યું છે કે ‘મહાત્મા ગાંધી આપણા સમયના મહાન હિન્દુ દેશભક્ત હતા’, મુખ્યત્વે 1891 થી 1909 દરમિયાન ગાંધીજી દ્વારા લખાયેલ એક હજાર પાનાનું પુસ્તક. પર આધારિત છે. તેમાં ગુજરાતીમાં લખેલી તેની હસ્તાક્ષર પણ શામેલ છે. આ પુસ્તક જે.કે.પ્પ્લેસ અને સ્થાપક-અધ્યક્ષ એમ.ડી. શ્રીનિવાસે લખ્યું છે, જે સેન્ટર ફોર પોલિસી સ્ટડીઝના સ્થાપક-ડિરેક્ટર છે.

આ પુસ્તક ‘હિન્દુ દેશભક્ત’ તરીકે ગાંધીજીના ઉદભવની વાર્તા કહે છે. આમાં, તેમના એસ. તેમની આફ્રિકા અને ઇંગ્લેંડની યાત્રા અને 1915 માં પરત ફરવાની શરૂઆત થઈ. તેમાં ખ્રિસ્તી મિશનરીઓ પ્રત્યેની તેમની અણગમો અને હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા સ્થાપિત કરવામાં તેમની મુશ્કેલીનો ઉલ્લેખ છે. તે જ સમયે, સત્યાગ્રહને એક ધર્મ તરીકે વાપરવાનો, પશ્ચિમી સંસ્કૃતિને જડમૂળથી નાખવાનો અને શિક્ષણને પશ્ચિમી શિક્ષણ સાથે જોડવામાં મોટી ભૂલ કરવાનો ઉલ્લેખ છે.

જાણો શા માટે પ્રણવ મુખર્જીના પુત્ર પિતાના અંતિમ પુસ્તકના પ્રકાશનને રોકવા માંગ કરી રહ્યા છે?

દિવંગત પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખરજીના પુત્ર અભિજિત મુખર્જીએ મંગળવારે ‘ધ પ્રેસિડેંશિયલ યર્સ’ પુસ્તક પ્રકાશિત રોકવાની માંગ કરી છે. અભિજિત બેનર્જીએ ટ્વીટ કરીને આ અંગે માહિતી આપી છે. તેમણે કહ્યું કે જારી કરાયેલા અવતરણો ‘મોટીવેટેડ’ હતા અને પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિએ તેમને મંજૂરી ન આપી હોત. તેમણે પ્રકાશન જૂથ રૂપા બુક્સને આ પુસ્તકનું પ્રકાશન બંધ કરવા જણાવ્યું છે.

અભિજીત મુખર્જીએ આજે ​​પોતાના ટ્વિટમાં પ્રકાશક કપિશ મેહરાને સંબોધન કરતાં કહ્યું કે મારા પિતા હવે નહીં હોવાથી મારે તેમના પુત્ર તરીકે પુસ્તકની અંતિમ નકલની સામગ્રીમાંથી પસાર થવું છે. જો મારા પિતા જીવ્યા હોત, તો તેમણે પણ આવું જ કર્યું હોત.

તેમણે આગળ ટ્વીટ કર્યું, “તમને વિનંતી છે કે જ્યાં સુધી હું તેની સામગ્રીને મંજૂરી આપું નહીં ત્યાં સુધી પ્રકાશન બંધ કરો અને લેખિતમાં મારી સંમતિ આપીશ. આ સંદર્ભે મેં તમને વિગતવાર પત્ર મોકલી દીધો છે. તમારી પાસે જલ્દી પહોંચીશું. ”

પ્રણવ મુખર્જીએ ખુદ મંજૂરી આપી હતી

મીડિયાએ પ્રકાશકો સાથે વાત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો પણ હાલ માટે તેઓએ કોઈ પણ પ્રકારની ટિપ્પણી કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો છે. જો કે, નામ જાહેર ન કરવાની શરતે એક અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જીએ હસ્તપ્રતનો અંતિમ મુસદ્દો જ મંજૂર કર્યો ન હતો, પરંતુ હોસ્પિટલમાં દાખલ થયાના એક દિવસ પહેલા આ કવરને મંજૂરી આપી હતી.

સંબંધિત અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિએ તેમની સાથે 2013 માં પ્રથમ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા અને તેમના નવા પુસ્તક માટે કરાર 2018 માં કરાર કર્યો હતો. પરંતુ તે સમયે અભિજિત મુખર્જી ક્યાંય નહોતા.

પ્રકાશક રૂપાએ પુસ્તકનાં અવતરણો બહાર પાડ્યાં

તમને જણાવી દઈએ કે, પ્રકાશક રુપાએ શુક્રવારે ‘ધ પ્રેસિડેન્શિયલ યર્સ’ ના અવતરણો રજૂ કર્યા હતા જેમાં તેમણે વચગાળાના પ્રમુખ સોનિયા ગાંધીને અને ત્યારબાદ વડા પ્રધાન મનમોહન સિંહને કોંગ્રેસ પક્ષના પરસ્પરના તકરાર અને 2014ની સામાન્ય ચૂંટણીઓમાં પતન માટે જવાબદાર ઠેરવ્યા હતા. પુસ્તકમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ સત્તાના પ્રથમ કાર્યકાળ દરમિયાન સ્વતંત્ર રીતે શાસનની શૈલીનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ સાથે કામ કરતાં અન્ય એક અધિકારીએ મીડિયાને કહ્યું હતું કે રાષ્ટ્રપતિ મુખર્જીએ પુસ્તકના પ્રકાશનને મંજૂરી આપી દીધી છે. જોકે તેમણે તેમની પુત્રી શર્મિષ્ઠા મુખર્જી સાથે પણ વાત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ તેમણે હજી સુધી કોઈ પ્રતિક્રિયા આપી નથી.

નોંધપાત્ર વાત એ છે કે, કોંગ્રેસ પાર્ટીએ હજુ સુધી આ પુસ્તકની વિગતો અથવા તેના ઘટસ્ફોટ અંગે કોઈ જવાબ આપ્યો નથી.