ભારતીય રાજકારણના સૌથી ચર્ચિત ગાંધી પરિવારના ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલો એક અત્યંત ભાવુક અને અત્યાર સુધી મોટા ભાગે અજાણ્યો કિસ્સો સામે આવ્યો છે. કોંગ્રેસનાં વરિષ્ઠ નેતા અને પૂર્વ કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ સોનિયા ગાંધીએ પોતાના નવા સંસ્મરણો ‘Belonging: A Journey of Love’ માં જીવનની એક એવી અંગત પીડાનો ખુલાસો કર્યો છે, જેની ચર્ચા અત્યાર સુધી જાહેર જીવનમાં ભાગ્યે જ થઈ હતી.
સોનિયા ગાંધીના જણાવ્યા અનુસાર, રાહુલ ગાંધીના જન્મ પહેલાં તેમને અને રાજીવ ગાંધીને એક પુત્ર થયો હતો. જોકે, સમય કરતાં લગભગ બે મહિના વહેલા જન્મેલા આ બાળકનું જન્મના થોડા જ કલાકો બાદ અથવા બીજા દિવસે સવારે અવસાન થયું હતું. આ ઘટનાએ યુવાન સોનિયા અને રાજીવ ગાંધીને અંદરથી હચમચાવી દીધા હતા.
આ ખુલાસામાં સૌથી વધુ ભાવુક કરી દેતી વાત એ છે કે નવજાત બાળકના અંતિમ સંસ્કારને બદલે તેને ક્યાં દફનાવવો તે અંગે પરિવારે મુશ્કેલ નિર્ણય લેવો પડ્યો હતો. આખરે રાજીવ ગાંધી અને તેમના નાના ભાઈ સંજય ગાંધીએ દિલ્હીના મહેરૌલી વિસ્તારમાં આવેલા ફિરોઝ ગાંધીના ફાર્મહાઉસમાં બાળકને દફનાવ્યું હતું.
18 જાન્યુઆરી, 1969ના રોજ પુત્રનો જન્મ, પરંતુ ખુશી લાંબો સમય ટકી નહીં
સોનિયા ગાંધીના સંસ્મરણો અનુસાર, સપ્ટેમ્બર 1968માં તેમના ગર્ભવતી હોવાના સમાચાર મળતાં ગાંધી પરિવારમાં ખુશીનો માહોલ છવાઈ ગયો હતો.
તત્કાલીન વડાંપ્રધાન અને સાસુ ઇન્દિરા ગાંધી પણ આ સમાચારથી ખૂબ ખુશ થયાં હતાં. સામાન્ય રીતે પોતાની લાગણીઓ જાહેરમાં વ્યક્ત કરવામાં સંયમ રાખતાં ઇન્દિરા ગાંધીએ આ વખતે સોનિયાને પ્રેમથી ભેટી પડીને આનંદ વ્યક્ત કર્યો હતો.
પરંતુ આ ખુશી લાંબો સમય ટકી શકી નહીં
ગર્ભાવસ્થાના સાતમા મહિના દરમિયાન સોનિયાને તકલીફ શરૂ થઈ હતી. ત્યારબાદ તેમને હોસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવ્યાં હતાં. 18 જાન્યુઆરી, 1969ના રોજ તેમણે એક પુત્રને જન્મ આપ્યો હતો.
બાળકનો જન્મ સમય કરતાં લગભગ બે મહિના વહેલો થયો હતો. જન્મ બાદ બાળકને ઇન્ક્યુબેટરમાં રાખવામાં આવ્યો હતો.
સોનિયા પોતાના પુસ્તકમાં યાદ કરે છે કે તેમણે ઇન્ક્યુબેટરમાંથી બાળકનો પ્રથમ રડવાનો અવાજ સાંભળ્યો હતો. ત્યારબાદ રાજીવ ગાંધી તેમને બાળકને જોવા લઈ ગયા હતા.
તેમણે બાળકનું વર્ણન કરતાં લખ્યું છે કે તે નાનું, સુંદર અને સંપૂર્ણ આકાર ધરાવતું બાળક હતું. તેના વાળ કાળા અને આંગળીઓ લાંબી તથા પાતળી હતી.
સોનિયા અને રાજીવ પહેલી જ નજરમાં પોતાના બાળકના પ્રેમમાં પડી ગયાં હતાં.
પરંતુ કુદરતને કંઈક બીજું જ મંજૂર હતું. બાળકની સ્થિતિ અંગે પહેલેથી જ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી અને બીજા દિવસે સવારે લગભગ 6:30 વાગ્યે રાજીવ ગાંધીએ સોનિયાને બાળકના મૃત્યુના સમાચાર આપ્યા હતા.
રાજીવ ગાંધી પણ બાળકના મૃત્યુના સમાચાર સાંભળીને રડી પડ્યા
આ ઘટનાનું વર્ણન કરતાં સોનિયા ગાંધીએ લખ્યું છે કે બાળકના મૃત્યુના સમાચારથી તેઓ અને રાજીવ બંને ભાંગી પડ્યાં હતાં.
સોનિયા માટે આ આઘાત સહન કરવો અત્યંત મુશ્કેલ હતો. તેમણે પોતાના બાળકને થોડા સમય પહેલાં જ જોયો હતો અને તેની સાથે જીવનનાં અનેક સપનાં જોડાઈ ગયાં હતાં.
રાજીવ ગાંધી સામાન્ય રીતે પોતાની લાગણીઓ વ્યક્ત કરવામાં સંયમ રાખતા હતા. પરંતુ આ દુઃખદ ઘટનાએ તેમને પણ રડાવી દીધા હતા.
ઇન્દિરા ગાંધી તે સમયે સત્તાવાર પ્રવાસે હતાં. સમાચાર મળતાં તેઓ પણ પરત ફર્યાં હતાં અને દુઃખી પુત્રવધૂ તથા પુત્રને સાંત્વના આપી હતી.
આ રીતે ગાંધી પરિવાર માટે આનંદથી શરૂ થયેલો પ્રસંગ અત્યંત દુઃખદ યાદમાં ફેરવાઈ ગયો હતો.
બાળકને નદીમાં વિસર્જિત કરવાની વાત સોનિયા ગાંધીને મંજૂર નહોતી
બાળકના મૃત્યુ બાદ પરિવાર સામે સૌથી મોટો પ્રશ્ન તેના અંતિમ સંસ્કારનો હતો. સોનિયા ગાંધીના પુસ્તકમાં જણાવ્યા અનુસાર, તે સમયે નવજાત બાળકના અંતિમ સંસ્કારને લઈને ધાર્મિક પરંપરાઓ અને પરિવારની પરિસ્થિતિને કારણે મુશ્કેલી ઊભી થઈ હતી.
બાળકને કબ્રસ્તાનમાં દફનાવવાનો વિકલ્પ પણ સરળ નહોતો. બીજી તરફ, બાળકના મૃતદેહને નદીમાં પ્રવાહિત કરવાની પરંપરાગત રીત અંગે પણ ચર્ચા થઈ હતી.
પરંતુ સોનિયા ગાંધી આ વાત સ્વીકારવા તૈયાર નહોતાં.
તેમણે અગાઉ દિલ્હીના ઓખલા બેરેજ પાસે નદીમાં ફસાયેલો એક મૃતદેહ જોયો હતો. તે દૃશ્ય તેમના મનમાં ઊંડે સુધી અંકિત થઈ ગયું હતું.
તેથી પોતાના નવજાત બાળક સાથે આવું કંઈ થાય તેવો વિચાર પણ તેઓ સહન કરી શકતાં નહોતાં.
તેમણે પોતાના પુસ્તકમાં ભાવુક થઈને લખ્યું છે કે તેઓ કોઈપણ સંજોગોમાં પોતાના બાળકને નદીમાં વહેવા દેવા માગતાં નહોતાં. આખરે પરિવારે બાળકને દફનાવવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
મહેરૌલીના ફાર્મહાઉસમાં ગુલાબી બોગનવેલની ઝાડી નીચે દફનાવ્યો
આ સમગ્ર ઘટનાનો સૌથી હૃદયસ્પર્શી ભાગ બાળકના દફનસ્થળ સાથે જોડાયેલો છે. સોનિયા ગાંધીના સંસ્મરણો મુજબ, પરિવારના વડીલ ફિરોઝ ગાંધીનું દક્ષિણ દિલ્હીના મહેરૌલી વિસ્તારમાં ફાર્મહાઉસ હતું.
આ ફાર્મહાઉસમાં પરિવારના સભ્યો અવારનવાર રવિવારે મુલાકાતે જતા હતા. ત્યાં જૂનાં વૃક્ષો, કૂવો અને સીમાની આસપાસ બોગનવેલનાં છોડ હતા.
આખરે નક્કી કરવામાં આવ્યું કે નવજાત બાળકને આ જ ફાર્મહાઉસમાં દફનાવવામાં આવે.
રાજીવ ગાંધી અને તેમના નાના ભાઈ સંજય ગાંધીએ સાથે મળીને બાળકને દફનાવ્યો હતો.
સોનિયા ગાંધીના જણાવ્યા અનુસાર, ફાર્મહાઉસની અંદરની સીમા દિવાલની ડાબી બાજુએ આવેલી સુંદર ગુલાબી બોગનવેલની ઝાડી નીચે ઊંડી કબર ખોદવામાં આવી હતી અને તેમાં બાળકને દફનાવવામાં આવ્યો હતો. તે સમયે આ ઝાડી ગુલાબી ફૂલોથી ખીલી ઊઠી હતી.
આ કોઈ સામાન્ય અંતિમ વિદાય નહોતી. તે એક એવા બાળકની અંતિમ વિદાય હતી, જેને તેના માતા-પિતાએ જન્મની થોડી જ ક્ષણોમાં ગુમાવી દીધો હતો.
રાજીવ અને સોનિયા ગાંધી દરેક મુલાકાત વખતે ત્યાં મૂકતાં હતાં ફૂલ
બાળકને દફનાવ્યા બાદ પણ સોનિયા અને રાજીવ ગાંધી માટે આ દુઃખ ભૂલી જવું સરળ નહોતું.
સોનિયા ગાંધી લખે છે કે લાંબા સમય સુધી જ્યારે પણ તેઓ મહેરૌલીના ફાર્મહાઉસમાં જતા ત્યારે તે સ્થળે થોડી ક્ષણો માટે રોકાતાં હતાં અને બાળકની યાદમાં ત્યાં ફૂલ મૂકતાં હતાં.
આ નાનકડી પરંપરા તેમના માટે પોતાના પ્રથમ બાળકને યાદ કરવાનો એક ભાવુક માર્ગ બની ગઈ હતી.
તેમના જણાવ્યા અનુસાર, ફૂલ મૂકવાથી દુઃખ ઓછું થતું નહોતું, પરંતુ તે બાળક સાથેના ટૂંકા સમયના સંબંધને જીવંત રાખવાનો એક પ્રયાસ હતો.
બાળકના મૃત્યુ બાદ સોનિયા ગાંધી મહિનાઓ સુધી માનસિક આઘાતમાં રહ્યાં
આ દુઃખદ ઘટનાની અસર સોનિયા ગાંધીના જીવન પર લાંબા સમય સુધી રહી હતી.
તેઓ પોતાના સંસ્મરણોમાં જણાવે છે કે બાળકના મૃત્યુ બાદ તેઓ હતાશા, અપરાધભાવ અને માનસિક પીડામાંથી પસાર થયાં હતાં.
તેમના મનમાં વારંવાર સવાલ ઊભા થતા કે શું તેમની કોઈ ભૂલને કારણે બાળકનું મૃત્યુ થયું હતું?
શું તેમણે ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન કંઈક અલગ કર્યું હોત તો પરિણામ બદલાઈ શક્યું હોત? આવા અનેક વિચારો તેમને પરેશાન કરતા હતા.
આ દુઃખની વચ્ચે એક રાજકીય પ્રકાશન દ્વારા કરવામાં આવેલી અપમાનજનક ટિપ્પણીએ પણ તેમના મનને ઊંડી ઠેસ પહોંચાડી હતી. સોનિયાએ લખ્યું છે કે આ શબ્દોએ તેમના હૃદય પર ઘા કર્યો હતો.
આ દુઃખ બાદ જન્મ્યા રાહુલ ગાંધી
સમય જતાં સોનિયા અને રાજીવ ગાંધીએ આ દુઃખમાંથી બહાર આવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. સોનિયા ગાંધીના જણાવ્યા અનુસાર, ઓક્ટોબર 1969માં તેમને ફરીથી ગર્ભાવસ્થાના સમાચાર મળ્યા હતા. જોકે, અગાઉની દુઃખદ ઘટના પછી આ વખતે પરિવારમાં ખુશીની સાથે ચિંતા પણ હતી. આખરે 19 જૂન, 1970ના રોજ સોનિયા ગાંધીએ પુત્ર રાહુલ ગાંધીને જન્મ આપ્યો હતો. ત્યારબાદ 12 જાન્યુઆરી, 1972ના રોજ પુત્રી પ્રિયંકા ગાંધીનો જન્મ થયો હતો.
આજે રાહુલ ગાંધી અને પ્રિયંકા ગાંધી ભારતીય રાજકારણમાં જાણીતા ચહેરા છે. પરંતુ આ બંનેના જન્મ પહેલાં ગાંધી પરિવારે એક એવી વ્યક્તિગત પીડાનો સામનો કર્યો હતો, જેના વિશે બહુ ઓછા લોકો જાણતા હતા.
દાયકાઓ જૂની પારિવારિક પીડા પહેલીવાર આટલી સ્પષ્ટ રીતે સામે આવી
સોનિયા ગાંધીનું પુસ્તક Belonging: A Journey of Love માત્ર રાજકીય જીવન કે ગાંધી પરિવારના ઇતિહાસની વાત કરતું નથી, પરંતુ તેમાં તેમના અંગત જીવનનાં અનેક અજાણ્યાં પાસાં પણ સામે આવે છે.
18 જાન્યુઆરી, 1969ના રોજ જન્મેલા અને થોડા જ કલાકોનું જીવન જીવી શકેલા બાળકની આ ઘટના તેનો એક અત્યંત ભાવુક ભાગ છે.
રાજીવ ગાંધી અને સંજય ગાંધીએ મહેરૌલીના ફાર્મહાઉસમાં ગુલાબી બોગનવેલની ઝાડી નીચે પોતાના પરિવારના આ નાનકડા સભ્યને અંતિમ વિદાય આપી હતી.
સોનિયા ગાંધીના પુસ્તકમાં વર્ણવાયેલો આ પ્રસંગ યાદ અપાવે છે કે રાજકારણમાં મોટું સ્થાન ધરાવતા પરિવારો પણ અંગત જીવનમાં સામાન્ય માણસોની જેમ જ પ્રેમ, આશા, દુઃખ અને વિયોગનો સામનો કરતા હોય છે.