ફ્રાન્સમાં વિદ્યાર્થી આંદોલન રમખાણોમાં ફેરવાયું છે. આંદોલનકારીઓએ સ્કૂલોને આગચંપી કરીને શિક્ષકો પર પેટ્રોલ છાંટતા પોલીસ સાથે ઘર્ષણ પછી 2000 જેટલા વિદ્યાર્થીઓની ધરપકડ કરાઈ છે અને 300થી વધુ પોલીસ કર્મી ઘાયલ થયા હોવાનું જાણવા મળે છે.
ફ્રાન્સમાં શાળાઓની જર્જરિત સ્થિતિ, શિક્ષકોની અછત અને વર્ગખંડોમાં વિદ્યાર્થીઓની વધતી સંખ્યા સામે શરૂ થયેલું વિદ્યાર્થીઓનું આંદોલન હવે દેશવ્યાપી વિરોધમાં ફેરવાયું છે. સરકારના 5.4 લાખ કરોડ રૂપિયા (54 અબજ યુરો)ના ખર્ચકાપના પ્રસ્તાવ સામે વિદ્યાર્થીઓ, સરકારી કર્મચારીઓ અને વિવિધ ક્ષેત્રના કામદારો રસ્તા પર ઉતરતાં અનેક શહેરોમાં તંગદિલી સર્જાઈ છે. કેટલાક સ્થળોએ વિરોધ દરમિયાન આગચંપી, તોડફોડ અને પોલીસ સાથે અથડામણની ઘટનાઓ પણ બની છે. દેશભરમાં 400થી વધુ હાઈસ્કૂલ અને અનેક યુનિવર્સિટી કેમ્પસ બંધ રહ્યા અથવા શિક્ષણ કાર્ય ખોરવાયું છે. અત્યાર સુધીમાં 440થી વધુ લોકોની અટકાયત કરવામાં આવી છે, જેમાં મોટાભાગના સગીર છે. વિરોધ દરમિયાન પોલીસકર્મીઓ, શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ સહિત અનેક લોકો ઘાયલ થયા છે.
પેરિસ આસપાસના કામદાર વિસ્તારોમાંથી શરૂ થયેલું આંદોલન લિલ, લિયોન, નાંતે, માર્સેઈ, બોર્ડો, રેન, તુલૂઝ અને સ્ટ્રાસબર્ગ જેવા શહેરો સુધી પહોંચ્યું છે. શરૂઆતમાં વિદ્યાર્થીઓ શાળાના પ્રવેશદ્વાર સામે કચરાના ડબ્બા, લાકડાં અને ધાતુની વાડ ગોઠવીને વર્ગો અટકાવતા હતા. બાદમાં કેટલાક સ્થળોએ સ્થિતિ વધુ ઉગ્ર બની. માર્સેઈમાં લિસે સેન્ટ-એક્ઝ્યુપેરી નજીક વિરોધીઓએ રસ્તા પર આગ લગાવી હતી. આગ બુઝાવવા પહોંચેલી ફાયર બ્રિગેડની ગાડીને કેટલાક લોકોએ આગ ચાંપી દીધી હતી. અન્ય એક શાળામાં આગચંપીના પ્રયાસ દરમિયાન પેટ્રોલ શાળાના પ્રિન્સિપાલ અને વાઇસ પ્રિન્સિપાલ પણ દાઝ્યા હતા.
શિક્ષકોની અછત, વર્ગખંડોમાં વધુ પડતી ભીડ અને શાળાઓમાં અપૂરતી સુવિધાઓ સામે શરૂ થયેલા વિરોધ દરમિયાન અનેક સ્થળે આગજની, તોડફોડ અને પોલીસ સાથે અથડામણ થતાં સ્થિતિ ગંભીર બની છે. શિક્ષણ મંત્રાલયના શુક્રવાર બપોર સુધીના આંકડા મુજબ 564 શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં દેખાવો અથવા કામગીરીમાં અવરોધ નોંધાયા હતા. આશરે 400 ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાઓ બંધ રહી હતી અને અનેક સંસ્થાઓએ દૂરથી શિક્ષણ આપવાની વ્યવસ્થા કરી હતી.
ગૃહ મંત્રાલયે જાહેર કરેલા આંકડા મુજબ એક જ દિવસમાં 2000 જેટલા આંદોલનકારીઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને 305 પોલીસ તથા અન્ય સુરક્ષાકર્મીઓ ઘાયલ થયા હતા. 1,027 શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ આંદોલનથી પ્રભાવિત થઈ હતી, જેમાંથી 222 સ્થળે પ્રવેશ અવરોધાયો હતો.
શિક્ષણમંત્રી એદુઆર જેફ્રેએ જણાવ્યું હતું કે આંદોલન શરૂ થયા પછી 170 વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષણ વિભાગના 65 કર્મચારીઓ ઘાયલ થયા છે. ઘાયલ કર્મચારીઓમાં 40 આચાર્યોનો સમાવેશ થાય છે. સોથી વધુ ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાઓને ગંભીર નુકસાન થયું હોવાનું પણ તેમણે જણાવ્યું હતું. વિદ્યાર્થીઓ અને કર્મચારીઓની ઈજાના આંકડા સમગ્ર આંદોલનના સમયગાળાના છે.
વિરોધનું તાત્કાલિક કારણ વડાપ્રધાન સેબાસ્ટિયન લેકોર્નુની સરકારનો 5.4 લાખ કરોડ રૂપિયા (54 અબજ યુરો)નો ખર્ચકાપનો પ્રસ્તાવ છે. આપેલી માહિતી અનુસાર, ફ્રાન્સનું જાહેર દેવું 2026ના મધ્ય સુધીમાં 359.6 લાખ કરોડ રૂપિયા (3.596 ટ્રિલિયન યુરો) પહોંચ્યું છે, જે જીડીપીના આશરે 119 ટકા જેટલું છે. સરકારના અંદાજ મુજબ નિયંત્રણ નહીં આવે તો 2027 સુધીમાં તે 121.7 ટકા સુધી પહોંચી શકે છે. સરકારના પ્રસ્તાવમાં વિવિધ સરકારી વિભાગોના ખર્ચમાં ઘટાડો, માળખાકીય વિકાસ માટેના ભંડોળમાં રોક અને શિક્ષકો સહિત સરકારી કર્મચારીઓના મૂળ પગારમાં 2027 સુધી સ્થગિતીનો સમાવેશ થાય છે.
વિદ્યાર્થીઓનો મુખ્ય રોષ માત્ર બજેટ સામે નથી. અનેક વર્ગખંડોમાં 34થી 38 અથવા તેનાથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ હોવાનો દાવો કરવામાં આવી રહૃાો છે. શિક્ષકોની ખાલી જગ્યાઓને કારણે ગણિત, ભૌતિકશાસ્ત્ર અને અન્ય વિષયોના વર્ગો લાંબા સમય સુધી નિયમિત રીતે ચાલી શકતા નથી. આ ઉપરાંત જૂની શાળાઓમાં ગરમી સામે પૂરતી વ્યવસ્થા ન હોવાનો મુદ્દો પણ ઉઠ્યો છે. વિદ્યાર્થીઓ પોલીસની કાર્યવાહી સામે પણ નારાજગી વ્યક્ત કરી રહૃાા છે. પેરિસની એક શાળાની બહાર લગાવવામાં આવેલા બેનર પર લખવામાં આવ્યું હતું ઓછા પોલીસકર્મીઓ, વધુ નાણાં.
વિદ્યાર્થી આંદોલનને સરકારી કર્મચારીઓ, હોસ્પિટલ કર્મચારીઓ, જાહેર પરિવહન કર્મચારીઓ અને અન્ય ક્ષેત્રોના કામદારોનું સમર્થન મળ્યું છે. કામદાર સંગઠનોએ દેશભરમાં 170થી વધુ સંયુક્ત રેલીઓ યોજી હતી. સીજીટી સંગઠને સરકારને ખર્ચકાપ અને પગાર સ્થગિતીનો પ્રસ્તાવ પાછો ખેંચવા માટે 48 કલાકની સમયમર્યાદા આપી છે. આંદોલનને 1968ના વિદ્યાર્થી-કામદાર વિરોધ અને 2006ના સીપીઈ વિરોધ સાથે પણ સરખાવવામાં આવી રહ્યું છે. ફ્રાન્સ સામે હવે મોટો પડકાર એ છે કે વધતા જાહેર દેવા વચ્ચે સામાજિક અસંતોષને કેવી રીતે સંભાળવો અને સાથે સરકારી ખર્ચમાં ઘટાડો કેવી રીતે કરવો. દેવા પરના વ્યાજ પાછળ આ વર્ષે સરકારને 7.9 લાખ કરોડ રૂપિયા (79 અબજ યુરો) અને 2027માં 9.1 લાખ કરોડ રૂપિયા (91 અબજ યુરો) સુધીનો ખર્ચ થવાની ધારણા છે. આ રકમ શિક્ષણ પાછળના 6.55 લાખ કરોડ રૂપિયા (65.5 અબજ યુરો) અને સંરક્ષણ માટેના 6.34 લાખ કરોડ રૂપિયા (63.4 અબજ યુરો) કરતાં પણ વધુ છે.
વડાપ્રધાન સેબાસ્તિયાં લેકોર્નુએ ગુરુવારે કટોકટી બેઠક યોજી હતી અને મંત્રીઓને આગામી દિવસોના સત્તાવાર પ્રવાસ રદ કરવા જણાવ્યું હતું. ગૃહમંત્રી લોરાં નુનેઝે વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરવા વિશેષ રમખાણ નિયંત્રણ દળો અને મોબાઇલ સુરક્ષા ટુકડીઓની મદદ લેવાની જાહેરાત કરી હતી. સરકારનું કહેવું છે કે શાંતિપૂર્ણ વિરોધનો અધિકાર માન્ય છે, પરંતુ શાળાઓના પ્રવેશ રોકવા, સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવા અને હિંસા સામે કાર્યવાહી કરાશે.