ભારતમાં છોકરીઓના શિક્ષણમાં ચોક્કસપણે સુધારો જોવા મળ્યો છે, ત્યારે ગ્રામીણ ભારતમાં મોટી સંખ્યામાં છોકરીઓ હજુ પણ તેમનું શાળાકીય શિક્ષણ પૂર્ણ કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે. યુનેસ્કોના નવા રિપોર્ટ મુજબ, ગ્રામીણ ભારતમાં દર 100 છોકરાઓ માટે માત્ર 59 છોકરીઓ ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરી શકી છે. દરમિયાન, શહેરોમાં, છોકરાઓ અને છોકરીઓ આ સંદર્ભમાં સમાનતા પર પહોંચ્યા છે. આ માહિતી યુનેસ્કોના શિક્ષણમાં પ્રવેશમાં જાતિ સમાનતા અહેવાલમાં આપવામાં આવી છે. તેનો ડેટા દર્શાવે છે કે ગામડાઓમાં છોકરીઓને તેમનું શિક્ષણ ચાલુ રાખવામાં ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
યુનેસ્કો રિપોર્ટ શું દર્શાવે છે?
આ રિપોર્ટ ગ્લોબલ એજ્યુકેશન મોનિટરિંગ (GEM) રિપોર્ટ 2026 નો એક ભાગ છે. તે વિવિધ દેશોમાં છોકરાઓ અને છોકરીઓ વચ્ચે શિક્ષણમાં અંતરનો અભ્યાસ કરે છે. રિપોર્ટ મુજબ, ભારતમાં ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરવા માટે એકંદર જાતિ સમાનતા સૂચકાંક 0.89 છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં, આ આંકડો 0.59 છે, જ્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં તે 1.0 છે. આ સૂચકાંકમાં 1 ના સ્કોરનો અર્થ એ છે કે છોકરાઓ અને છોકરીઓ સમાન દરે તેમનું શિક્ષણ પૂર્ણ કરી રહ્યા છે. આ અહેવાલ લક્ષ્ય વય કરતા ત્રણ થી પાંચ વર્ષ મોટા લોકોના આધારે પૂર્ણતા દરનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
શું ભારતે તેના શિક્ષણમાં સુધારો કર્યો છે?
આ અહેવાલમાં શિક્ષણમાં સૌથી ઝડપી સુધારો ધરાવતા દેશોમાં ભારતને સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. આનો અર્થ એ છે કે દેશે છોકરાઓ અને છોકરીઓ વચ્ચેના પાછલા તફાવતના બે તૃતીયાંશ કરતા વધુ ઘટાડો કર્યો છે. 2000 માં, ભારત 47 દેશોમાંનો એક હતો જ્યાં છોકરીઓ ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરવામાં છોકરાઓ કરતા નોંધપાત્ર રીતે પાછળ હતી. હવે પરિસ્થિતિમાં સુધારો થયો છે, પરંતુ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં હજુ પણ આ તફાવત યથાવત છે. અહેવાલ મુજબ, ભારતે સમયસર શિક્ષણ પૂર્ણ કરવામાં અને વિલંબિત શિક્ષણ પૂર્ણ કરવામાં ઝડપી પ્રગતિ કરી છે.
વિશ્વ અને એશિયામાં છોકરીઓની સ્થિતિ કેવી છે?
અહેવાલ મુજબ, 2024 સુધીમાં, વિશ્વભરમાં 63 ટકા છોકરીઓ અને 60 ટકા છોકરાઓ ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરી રહ્યા હતા. આનો અર્થ એ છે કે વૈશ્વિક સ્તરે, છોકરીઓનો પૂર્ણતા દર છોકરાઓ કરતા થોડો વધારે હતો. જોકે, મધ્ય અને દક્ષિણ એશિયામાં પરિસ્થિતિ અલગ છે. આ પ્રદેશમાં, 60 ટકા છોકરાઓ ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરી રહ્યા હતા, જ્યારે છોકરીઓનો આંકડો 57 ટકા હતો. ભારતનો પણ આ પ્રદેશમાં સમાવેશ થાય છે. અહેવાલમાં એ પણ સમજાવવામાં આવ્યું છે કે છોકરાઓ અને છોકરીઓના આંકડામાં સમાનતાનો અર્થ હંમેશા શિક્ષણમાં સંપૂર્ણ સમાનતા નથી. ક્યારેક, છોકરીઓની સ્થિતિ સુધરે છે, પરંતુ છોકરાઓના શિક્ષણમાં સ્થિરતાને કારણે પણ સમાનતા દેખાઈ શકે છે.
મધ્યાહન ભોજનથી છોકરીઓને કેવી રીતે ફાયદો થયો?
યુનેસ્કોના અહેવાલમાં ભારતમાં શાળાઓમાં મધ્યાહન ભોજન અને શૌચાલય બનાવવા જેવા પ્રયાસોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. અહેવાલ મુજબ, ગરીબ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં મફત ભોજન પૂરું પાડવાથી પ્રાથમિક શાળાઓમાં છોકરીઓની નોંધણીમાં વધારો થયો. આ અસર છોકરાઓ કરતાં છોકરીઓ માટે લગભગ બમણી હતી. નિયમિત ભોજનથી પણ ડ્રોપઆઉટ રેટ ઘટાડવામાં મદદ મળી, ખાસ કરીને છોકરીઓમાં. આ દર્શાવે છે કે, શિક્ષણ ઉપરાંત, ખોરાક જેવી શાળા સુવિધાઓ પણ બાળકોને શાળામાં રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આવા કાર્યક્રમો ખાસ કરીને ગરીબ પરિવારોની છોકરીઓ માટે મદદરૂપ થઈ શકે છે.
શાળાઓમાં શૌચાલય બનાવવાથી કયા ફેરફારો આવ્યા?
અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં શૌચાલય બનાવવા માટેની રાષ્ટ્રીય પહેલથી શાળાઓમાં કિશોરવયની છોકરીઓની નોંધણીમાં વધારો થયો. આ અસર સૌથી વધુ એવી શાળાઓમાં જોવા મળી જ્યાં છોકરીઓ માટે અલગ શૌચાલય બનાવવામાં આવ્યા હતા. યુનેસ્કો સ્વચ્છતાની સાથે છોકરીઓની ગોપનીયતા અને સલામતીના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે. ઘણીવાર, શાળાઓમાં અલગ શૌચાલયનો અભાવ છોકરીઓ માટે સમસ્યાઓનું કારણ બને છે અને તેમના શિક્ષણ પર અસર કરે છે. તેથી, ફક્ત શાળાઓમાં શૌચાલય બનાવવાનું પૂરતું નથી; તેઓ સ્વચ્છ અને સલામત પણ હોવા જોઈએ. આવી સુવિધાઓ છોકરીઓને તેમનું શિક્ષણ ચાલુ રાખવામાં મદદ કરે છે.
કર્ણાટકના ગામડાઓમાં થયેલા અભ્યાસમાં શું બહાર આવ્યું?
અહેવાલમાં કર્ણાટકના 121 ગામડાઓમાં કરવામાં આવેલા અભ્યાસનો પણ ઉલ્લેખ છે. તેણે છોકરીઓ માટે સ્થાનિક જૂથો સ્થાપ્યા જ્યાં તેઓ જીવનના મહત્વપૂર્ણ પાઠ શીખી શકે અને અન્ય લોકો સાથેના તેમના સંબંધોને મજબૂત બનાવી શકે. અભ્યાસમાં માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરતી આ જૂથોમાંથી છોકરીઓની સંખ્યામાં થોડો વધારો જોવા મળ્યો. જો કે, ઘણી છોકરીઓ વહેલા લગ્નના જોખમમાં રહી. અહેવાલમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે ફક્ત છોકરીઓને શાળામાં દાખલ કરવી પૂરતી નથી. તેમને તેમનું શિક્ષણ પૂર્ણ કરવાની તક આપવા માટે સામાજિક અવરોધોને પણ દૂર કરવા જોઈએ.