સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો ચૂકાદો: હવે ચૂંટણી સોગંદનામામાં ખોટા આરોપો માટે જનતા કેસ દાખલ કરશે, શું રાજકારણીઓની મુશ્કેલીઓ વધશે?

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટતા કરી કે સામાન્ય નાગરિકો પણ ઉમેદવારો સામે તેમના ચૂંટણી સોગંદનામામાં ખોટી માહિતી આપવા અથવા મહત્વપૂર્ણ તથ્યો છુપાવવા બદલ ફોજદારી ફરિયાદો દાખલ કરી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે એમ પણ કહ્યું કે આવી ફરિયાદોને ચૂંટણી પંચની મંજૂરીની જરૂર નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂંટણી સોગંદનામા અંગે શું ચૂકાદો આપ્યો?

શુક્રવાર, 16 ઓક્ટોબરના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે કોઈપણ નાગરિક ચૂંટણી લડતા ઉમેદવાર સામે ફોજદારી ફરિયાદ દાખલ કરી શકે છે જો તેઓ તેમના નામાંકન સાથે દાખલ કરાયેલા સોગંદનામામાં ખોટી માહિતી આપે છે અથવા મહત્વપૂર્ણ તથ્યો છુપાવે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે ભારતીય નાગરિકોએ આવા કિસ્સાઓમાં ફરિયાદો નોંધાવવા માટે ફક્ત ચૂંટણી પંચ પર આધાર રાખવાની જરૂર નથી.

આ કેસ લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1951 ની કલમ 125A સાથે સંબંધિત છે. આ જોગવાઈ ખોટી માહિતી પૂરી પાડવા, ભૌતિક તથ્યો છુપાવવા અથવા આવશ્યક માહિતી જાહેર કરવામાં નિષ્ફળ જવા બદલ ઉમેદવારો માટે દંડની જોગવાઈ કરે છે.

શું ચૂંટણી પંચની પરવાનગી જરૂરી છે?

ન્યાયાધીશ દીપાંકર દત્તા અને શીલ નાગુની બનેલી સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે ઠરાવ્યું હતું કે ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા (CrPC) ની કલમ 195, લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમની કલમ 125A હેઠળ ખાનગી નાગરિક દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી ફરિયાદ પર લાગુ પડતી નથી.

CrPC ની કલમ 195, કોર્ટને ચોક્કસ ગુનાઓની સીધી નોંધ લેવાથી પ્રતિબંધિત કરે છે સિવાય કે કોઈ અધિકૃત સરકારી અધિકારી અથવા સંબંધિત કોર્ટ દ્વારા લેખિત ફરિયાદ દાખલ કરવામાં આવે.

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ચૂંટણી સોગંદનામાને લગતી કલમ 125A હેઠળ ખાનગી ફરિયાદ આ પ્રતિબંધને આધીન નથી.

કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે જો કોઈ વ્યક્તિ ચૂંટાયેલા ઉમેદવારને હેરાન કરવા માટે ખોટી અથવા પાયાવિહોણી ફરિયાદ દાખલ કરે છે, તો સક્ષમ મેજિસ્ટ્રેટ કેસના તથ્યો અને સંજોગોના આધારે યોગ્ય આદેશો પસાર કરી શકે છે.

આ કેસમાં કયા ઉમેદવાર અને કયા આરોપો સામેલ હતા?
સુપ્રીમ કોર્ટનો ચૂકાદા રાજકુમાર મડાકીની અપીલ પર આવ્યો હતો. તેમણે કર્ણાટકના બિદર વિધાનસભા મતવિસ્તારના ચૂંટાયેલા ધારાસભ્ય શૈલેન્દ્ર બેલદાલે સામે ફરિયાદ દાખલ કરી હતી. મડાકીએ આરોપ લગાવ્યો હતો કે બેલડેલે 2023 ની વિધાનસભા ચૂંટણી માટે તેમના નામાંકન સાથે દાખલ કરેલા સોગંદનામામાં તેમના રહેણાંક સરનામા વિશે ખોટી માહિતી આપી હતી. મડાકીએ બેંગલુરુના એડિશનલ ચીફ મેટ્રોપોલિટન મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ CrPC ની કલમ 200 હેઠળ ખાનગી ફોજદારી ફરિયાદ દાખલ કરી હતી. તેમણે આરોપ લગાવ્યો હતો કે ધારાસભ્યના કાર્યો લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમની કલમ 125A હેઠળ સજાપાત્ર છે.

કર્ણાટક હાઈકોર્ટે ફરિયાદ કેમ ફગાવી?

કર્ણાટક હાઈકોર્ટે 7 માર્ચ, 2025 ના રોજ મડાકીની ફરિયાદ ફગાવી દીધી હતી. હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે કથિત ગુના પર કાર્યવાહી શરૂ કરવા માટે ચૂંટણી પંચ દ્વારા ફરિયાદ દાખલ કરવી આવશ્યક છે. કોર્ટે એમ પણ કહ્યું હતું કે આવા કિસ્સામાં મતદાર ચૂંટણી અરજીનો આશરો લઈ શકે છે, પરંતુ ખાનગી ફોજદારી ફરિયાદ દાખલ કરી શકતો નથી.

આ ચૂકાદાને પડકારતા, મડાકીએ સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો. સુપ્રીમ કોર્ટે કાનૂની પ્રશ્ન પર ખાનગી ફરિયાદની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો, જેમાં જણાવ્યું હતું કે કલમ 125A CrPC ની કલમ 195 માં શામેલ નથી. કોર્ટના જણાવ્યા અનુસાર, ધારાસભ્યોએ આ ચૂકાદા જાણી જોઈને લીધો હતો. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે ધારાસભ્ય બેલડેલ સામે અગાઉ રદ કરાયેલી કાર્યવાહી ફરીથી ખોલવાનો આદેશ આપ્યો ન હતો.

આ ચૂકાદાની મતદારો અને ઉમેદવારો પર શું અસર પડશે?
સુપ્રીમ કોર્ટના ચૂકાદાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ખાનગી નાગરિકો પણ ચૂંટણી સોગંદનામામાં ખોટી માહિતી આપવા અથવા મહત્વપૂર્ણ તથ્યો છુપાવવા બદલ ફોજદારી ફરિયાદો દાખલ કરી શકે છે. આ માટે ફરિયાદ ફક્ત ચૂંટણી પંચ દ્વારા જ દાખલ કરવાની જરૂર નથી. જોકે, ફરિયાદ દાખલ કરવાનો અર્થ એ નથી કે ઉમેદવાર દોષિત છે. સક્ષમ મેજિસ્ટ્રેટ ફરિયાદના તથ્યો અને સંજોગોના આધારે યોગ્ય આદેશો જારી કરી શકે છે.