કોંગ્રેસ નેતા સોનિયા ગાંધીનું સંસ્મરણો, ‘બિલોંગિંગ: અ જર્ની ઓફ લવ’ આ વર્ષે 10 નવેમ્બરના રોજ પ્રકાશિત થશે. આલ્ફ્રેડ એ. નોફ દ્વારા પ્રકાશિત થનારા 544 પાનાના આ પુસ્તકને “સાક્ષાત્કારિક” સંસ્મરણો તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે જે યુદ્ધ પછીના ઇટાલીથી ભારત સુધીના તેમના જીવનનો ઉલ્લેખ કરે છે અને એક ઊંડી વ્યક્તિગત અને રાજકીય વાર્તા કહે છે.
પેંગ્વિન રેન્ડમ હાઉસ વેબસાઇટ પરના વર્ણનમાં આને “એક આશ્ચર્યજનક સંસ્મરણો કહેવામાં આવ્યું છે જે પ્રેમ, પરિવાર અને એક અનંત રસપ્રદ દેશ: ભારતની એક ઉત્તેજક વ્યક્તિગત અને રાજકીય વાર્તા કહે છે”. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ પુસ્તકમાં ઇટાલીમાં ગાંધીજીના શરૂઆતના વર્ષો અને રાજીવ ગાંધી સાથેના લગ્નથી લઈને તેમના જીવનને આકાર આપનારા નુકસાન અને તેમના દત્તક લીધેલા ઘરના ભવિષ્ય તેમજ કોંગ્રેસમાં તેમની અંતિમ ભૂમિકાને આવરી લેવામાં આવશે.
વર્ણન મુજબ, આ સંસ્મરણો ઇંગ્લેન્ડના કેમ્બ્રિજથી શરૂ થાય છે, જ્યાં “૧૯૬૫માં ઓગણીસ વર્ષની વિદ્યાર્થીની સોનિયા મૈનો, ભારતના પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુના પૌત્ર રાજીવ ગાંધી સાથે પ્રથમ નજરમાં પ્રેમમાં પડે છે”. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ પુસ્તક તેમના “કઠોર સાસુ”, વડા પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી સાથેના તેમના પરિચયનું વર્ણન કરે છે, અને સોનિયાને રાજીવની બાજુમાં આત્મવિશ્વાસ મેળવતા બતાવે છે કારણ કે તે હિન્દી બોલતા, સાડી પહેરતા અને ભારતીય ભોજનનો સ્વાદ માણતા શીખે છે.
આ સંસ્મરણો 1984માં રાજીવ ગાંધીના ભાઈ સંજયનું વિમાન દુર્ઘટનામાં મૃત્યુ અને ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા પછી ગાંધી પરિવાર પર પડેલી દુર્ઘટનાઓ પણ આવરી લે છે. વર્ણનમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે તેમની માતાના મૃત્યુ પછી, અને સોનિયાના ડર છતાં, રાજીવ વડા પ્રધાન બન્યા, અને “સાત વર્ષ પછી રાજીવની પણ, તેમના પ્રચાર માર્ગ પર, એક આત્મઘાતી બોમ્બર દ્વારા હત્યા કરવામાં આવે છે”. તેમાં ઉમેરાયું છે કે સોનિયાએ ઘણા વર્ષો સુધી રાજકારણમાં પ્રવેશવાના દબાણનો પ્રતિકાર કર્યો, પરંતુ બાદમાં તેઓ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના સૌથી લાંબા સમય સુધી સેવા આપનારા પ્રમુખ બન્યા અને, એક મહત્વપૂર્ણ ચૂંટણી પછી પાર્ટીએ તેમને વડા પ્રધાન તરીકે પસંદ કર્યા પછી, તેમણે આ પદનો ઇનકાર કરવાનો અને તેના બદલે એક દાયકા સુધી દેશ પર શાસન કરનારા ગઠબંધનમાં તેમના પક્ષનું નેતૃત્વ કરવાનો “આશ્ચર્યજનક નિર્ણય” લીધો.
પ્રકાશક કહે છે કે આ પુસ્તક સ્વતંત્રતા પછીના ઇતિહાસ, વર્તમાન રાજકીય સંઘર્ષો અને 60 વર્ષોમાં આર્થિક અને સામાજિક પરિવર્તન દ્વારા “ભારત પર એક અનોખો દ્રષ્ટિકોણ” રજૂ કરે છે, જ્યારે સોનિયા ગાંધીના ખાનગી આનંદ અને મુશ્કેલીઓનું ઘનિષ્ઠ ચિત્ર પણ રજૂ કરે છે. આલ્ફ્રેડ એ. નોફ્ફ પેંગ્વિન રેન્ડમ હાઉસના વિભાગ, નોફ્ફ ડબલડે પબ્લિશિંગ ગ્રુપની છાપ છે.
મીડિયા અહેવાલો અને કોંગ્રેસના સૂત્રો પાસેથી મળેલી માહિતી અનુસાર, પુસ્તકના ભારતીય પ્રકાશક, પેંગ્વિન ઇન્ડિયાએ સોનિયા ગાંધીને પુસ્તકના કેટલાક સંવેદનશીલ અને મહત્વપૂર્ણ ભાગોને દૂર કરવા અથવા બદલવા વિનંતી કરી હતી. જો કે, સોનિયા ગાંધીએ તેમના પુસ્તકમાં કોઈપણ સંપાદન અથવા ફેરફાર કરવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો હતો. પરિણામે, પેંગ્વિન ઇન્ડિયાએ ભારતમાં પુસ્તક પ્રકાશિત કરવાનો ઇનકાર કર્યો છે.
વિવાદ શાનાથી થયો?
સંસદીય પક્ષના નેતા સોનિયા ગાંધીનું આ પુસ્તક, તેમના જીવનના મુખ્ય સીમાચિહ્નો, વ્યક્તિગત યાદો અને રાજકીય સફરનું વિગતવાર વર્ણન છે. જો કે, આ સંસ્મરણો ફક્ત ભૂતકાળ વિશે નથી, પરંતુ વર્તમાન રાજકીય વાતાવરણ અને કેન્દ્ર સરકારની નીતિઓ વિશે પણ તીવ્ર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. કોંગ્રેસના સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, પ્રકાશકનો વાંધો મુખ્યત્વે ત્રણ મુખ્ય મુદ્દાઓ સાથે સંબંધિત છે:
ચીન સરહદ વિવાદ: પુસ્તકમાં, સોનિયા ગાંધીએ મુખ્ય રીતે ચીન ભારતીય સરહદોમાં કેવી રીતે ઘૂસણખોરી કરી રહ્યું છે અને આ સંવેદનશીલ મુદ્દા પર વર્તમાન પરિસ્થિતિ પર પ્રકાશ પાડ્યો છે.
વડા પ્રધાનની ભૂમિકા અને નીતિઓ: તેમણે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ, તેમની કાર્યશૈલી અને કેન્દ્ર સરકારની અનેક મુખ્ય નીતિઓ પર સવાલ ઉઠાવ્યા છે.
આરએસએસની ભૂમિકા અને રાજકીય હસ્તક્ષેપ: સોનિયા ગાંધીએ તેમના પુસ્તકમાં રાષ્ટ્રીય હિત અને સામાજિક માળખામાં આરએસએસના પ્રભાવ અને ભૂમિકા વિશે પણ લખ્યું છે. સોનિયા ગાંધી અને કોંગ્રેસે અગાઉ આ મુદ્દાઓને મુખ્ય રીતે ઉઠાવ્યા છે.
પેંગ્વિન વર્લ્ડ વિરુદ્ધ પેંગ્વિન ઇન્ડિયા
આ સમગ્ર ઘટનાનું સૌથી રસપ્રદ પાસું એ છે કે પેંગ્વિન વર્લ્ડને પુસ્તકને વૈશ્વિક સ્તરે પ્રકાશિત કરવામાં કોઈ વાંધો નહોતો, કોંગ્રેસના સૂત્રોએ એનડીટીવીને જણાવ્યું. સમસ્યા ત્યારે શરૂ થઈ જ્યારે પેંગ્વિન ઇન્ડિયાએ હસ્તપ્રત સમીક્ષા દરમિયાન સોનિયા ગાંધીને પુસ્તકમાંથી કેટલાક ફકરાઓ દૂર કરવા વિનંતી કરી, પરંતુ તેમણે ઇનકાર કરી દીધો.
કોંગ્રેસ પક્ષના નજીકના સૂત્રો કહે છે કે જ્યારે પ્રકાશકે આ ફકરાઓ સંપાદિત કરવાનો અથવા દૂર કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, ત્યારે સોનિયા ગાંધી તેમના વલણ પર અડગ રહ્યા અને કોઈપણ સમાધાનનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો. તેણી માનતી હતી કે પુસ્તકમાંના તથ્યો અને વિચારો તેમના પોતાના અનુભવો અને દ્રષ્ટિકોણ પર આધારિત છે, અને તેથી, કોઈ ફેરફારનો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી.
પેંગ્વિન શું કહે છે?
વિવાદ પછી, પેંગ્વિન ઇન્ડિયાએ પણ પ્રતિક્રિયા આપી. પ્રકાશકનો દાવો છે કે તેઓ કોઈ રાજકીય દબાણ હેઠળ કામ કરી રહ્યા નથી, પરંતુ માત્ર તથ્યો અને ડેટાના આધારે લેખક પાસેથી કેટલાક સુધારાની વિનંતી કરી હતી. પેંગ્વિનનો દાવો છે કે આ સૂચનો તથ્યપૂર્ણ ચોકસાઈ અને કાનૂની વિચારણાઓને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ લેખકે તે સ્વીકાર્યા નહીં.
રાજકીય હોબાળો અને કોંગ્રેસના આરોપો
સોનિયા ગાંધીના પુસ્તકને લગતો વિવાદ હવે ફક્ત પ્રકાશન પૂરતો મર્યાદિત નથી રહ્યો; તેણે એક મોટો રાજકીય વળાંક લીધો છે. અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને રાજકીય દબાણ અંગે ચર્ચાઓ ફાટી નીકળી છે, ત્યારે વાચકો અને રાજકીય વિશ્લેષકો સોનિયા ગાંધીના પુસ્તક “બિલોંગિંગ” માં બરાબર શું લખ્યું છે તે અંગે વધુને વધુ ઉત્સુકતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે જેના કારણે તેને દૂર કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે.
કોંગ્રેસ પાર્ટીએ પણ આ મુદ્દા પર હુમલો કર્યો છે, તેને ભાજપનું કાવતરું ગણાવ્યું છે. પેંગ્વિન ઇન્ડિયાના પાછી ખેંચી લીધા પછી સોનિયા ગાંધીનું ખૂબ જ પ્રિય પુસ્તક ભારતમાં અન્ય પ્રકાશન ગૃહ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવશે કે કેમ તે જોવાનું બાકી છે. જોકે, સમાચાર અહેવાલો અનુસાર, અન્ય પ્રકાશન તેને ભારતમાં લોન્ચ કરી શકે છે.