ઉજાલે અપની યાદોં કે હમારે સાથ રહેને દો,
ન જાને કિસ ગલીમેં ઝિંદગી કી શામ હો જાયે
ગુરુવારે ઉર્દુ ગઝલનીદુનિયાનો વધુ એક સિતારો ખરી પડયો. સુપ્રસિદ્ધ કવિ, પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતા ડૉ. બશીર બદ્રનું નિધન થયું. તેમણે 91 વર્ષની વયે ભોપાલમાં અંતિમ શ્વાસ લીધા. તેઓ છેલ્લા કેટલાક સમયથી ડિમેન્શિયા સામે લડી રહ્યા હતા. સાહિત્ય જગત તેમના નિધન પર શોક વ્યક્ત કરી રહ્યું છે. બશીર બદ્ર દાયકાઓ સુધી મુશાયરાઓમાં ભાગ લેતા હતા અને તેમની અનોખી કવિતા અને શબ્દો માટે લોકપ્રિય હતા.
પ્રખ્યાત ગીતકાર અને કવિ જાવેદ અખ્તરે પણ બશીર બદ્રના નિધન પર શોક વ્યક્ત કર્યો. તેમણે સોશિયલ મીડિયા પર લખ્યું કે ઉર્દૂ આજે વધુ ગરીબ બની ગઈ છે. અનોખા કવિ બશીર બદ્ર કાયમ માટે ચાલ્યા ગયા છે. તેમની કવિતા હંમેશા આપણી યાદોમાં તાજી રહેશે.
દુશ્મની જમ કર કરો, લેકિન યે ગુંજાઈશ રહે,
જબ કભ હમ દોસ્ત હો જાયેં તો શર્મિંદા ન હો
પ્રેમ, એકલતા, ઝંખના અને જીવનના શાંત ઘાવને અભિવ્યક્તિ આપનાર કવિ હવે પોતે એક સ્મૃતિ બની ગયા છે. તેમના દોહાઓ ફક્ત છંદો નહોતા, પરંતુ પેઢીઓનાં હૃદયમાં વસતી લાગણીઓ હતા. તેમના અવસાન સાથે, ઉર્દૂ કવિતાએ તેનો એક તેજસ્વી તારો ગુમાવ્યો છે, છતાં તેમની અમર ગઝલો અને અવિસ્મરણીય પંક્તિઓ સાહિત્યિક મેળાવડા, એકલા હૃદય અને ઉર્દૂ ભાષાના આત્મામાં હંમેશા ગુંજતી રહેશે.
સમકાલીન ઉર્દૂ ગઝલમાં સૌથી લોકપ્રિય અને સુલભ અવાજોમાંના એક તરીકે વ્યાપકપણે ગણાતા, બશીર બદ્ર એક સમૃદ્ધ સાહિત્યિક વારસો છોડી ગયા છે જે સરહદો, ભાષાઓ અને પેઢીઓને પાર કરે છે. તેમના મૃત્યુ પર ભારત અને વિદેશમાં સાહિત્યિક અને સાંસ્કૃતિક વર્તુળોમાં શોક વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે.
ફાખ્તા કી મજબૂરી યે ભી કહે નહીં સકતી,
કૌન સાંપ રખતા હૈ ઉસ કે આશિયાને મેં
15 ફેબ્રુઆરી,1935 ના રોજ અયોધ્યામાં જન્મેલા, ડૉ. બશીર બદ્રે અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાંથી બી.એ., એમ.એ. અને પીએચ.ડી. પૂર્ણ કર્યું. તેમણે અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાં લેક્ચરર તરીકે પોતાની શૈક્ષણિક કારકિર્દીની શરૂઆત કરી અને બાદમાં લગભગ 17 વર્ષ સુધી મેરઠની મેરઠ કોલેજમાં લેક્ચરર અને ઉર્દૂ વિભાગના વડા તરીકે સેવા આપી.
લોગ લૂટ જાતે હૈં એક ઘર બનાને મેં,
તુમ કો તરસ નહીં આતા બસ્તીયાં જલાને મેં
ઉર્દૂ, ફારસી, હિન્દી અને અંગ્રેજી ભાષા પર પ્રભુત્વ ધરાવતા બશીર બદ્રે સાત વર્ષની નાની ઉંમરે કવિતા લખવાનું શરૂ કર્યું. વર્ષોથી, તેઓ એક અગ્રણી સાહિત્યિક વ્યક્તિ તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા જેમની કવિતામાં ભાવનાત્મક ઊંડાણ અને અભિવ્યક્તિની સરળતાનો સમાવેશ થતો હતો, જેના કારણે ઉર્દૂ કવિતા સામાન્ય વાચક માટે સુલભ બની હતી.
યહાં લિબાસ કી કિમત હૈ, આદમી કી નહીં
મુઝે ગિલાફ બદલ કર દિખાઈ દેને દો
ડૉ. બશીર બદરે ઉર્દૂ કવિતાના સાતથી વધુ સંગ્રહો અને હિન્દીમાં એક સંગ્રહ લખ્યો હતો. તેમના પ્રખ્યાત ગઝલ સંગ્રહોમાં ઇકાઈ, ઇમેજ, આમદ, આહટ, આસ અને કુલિયાતે બશીર બદ્નનો સમાવેશ થાય છે. તેમની સાહિત્યિક વિવેચન કૃતિઓ, આઝાદી કે બાદ ઉર્દૂ ગઝલો કા તનકીદી મુતાઅલા અને બિસ્વીં સાદી મેં ગઝલ, ઉર્દૂ સાહિત્યિક અભ્યાસમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન માનવામાં આવે છે.
તેમની ગઝલ દેવનાગરી અને ગુજરાતી લિપિમાં પણ પ્રકાશિત થઈ હતી, જે ભાષાકીય સમુદાયોમાં તેમના વ્યાપક વાચકોને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેમની ઘણી કૃતિઓનો અંગ્રેજી અને ફ્રેન્ચમાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો હતો, જે તેમની કવિતાને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રેક્ષકો સમક્ષ રજૂ કરતી હતી.
કુછ તો વજા રહી હોગી,
યૂં હી કોઈ બેવફા નહીં હોતા
ડૉ. બશીર બદ્રે તેમના જીવનકાળ દરમિયાન પ્રતિષ્ઠિત પદ્મશ્રી પુરસ્કાર સહિત અનેક સન્માનો મેળવ્યા હતા. ઉત્તર પ્રદેશ ઉર્દૂ એકેડેમી દ્વારા તેમને ચાર વખત અને બિહાર ઉર્દૂ એકેડેમી દ્વારા એક વખત સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. તેમના આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માનમાં મીર એકેડેમી એવોર્ડ અને ન્યૂ યોર્કમાં “1980 ના વર્ષનો કવિ” એવોર્ડનો સમાવેશ થાય છે.
69 ગઝલોનો સમાવેશ કરતો તેમનો સંગ્રહ “આસ” આધુનિક ઉર્દૂ કવિતાના રત્નોમાંનો એક માનવામાં આવે છે. બીજો એક મુખ્ય સંગ્રહ, કુલિયતે બશીર બદ્ર, પાકિસ્તાનમાં પ્રકાશિત થયો હતો અને સમગ્ર દક્ષિણ એશિયામાં પ્રશંસા મેળવ્યો હતો.
તેમના સૌથી પ્રખ્યાત જોડીઓમાંનું એક જાહેર સ્મૃતિમાં કોતરાયેલું છે:
“શોહરત કી બુલંદી ભી એક પલ કા તમાશા હૈ,
જિસ શાખ પે બેઠે હો વો ટૂટ ભી સકતી હૈ.”
તેમની કવિતા, સુપ્રસિદ્ધ ઉર્દૂ કવિ મીર તકી મીરની જેમ, સરળતા, ભાવનાત્મક પડઘો અને સમકાલીન ભાષા દ્વારા ચિહ્નિત થયેલ હતી. પ્રેમ, એકલતા, પીડા અને જીવનના રહસ્યોના વિષયો તેમની કવિતાઓમાં ઊંડાણપૂર્વક વહેતા હતા, જે તેમને જીવનના તમામ ક્ષેત્રોના વાચકો માટે સંબંધિત બનાવતા હતા.
સર ઝુકાઓગે તો પથ્થર ભી દેવતા હો જાયેગા,
ઈતના મત ચાહો ઉસે કે વો બેવફા હો જાયેગા
તેમની અપાર સફળતા છતાં, ડૉ. બશીર બદ્રનું જીવન વ્યક્તિગત મુશ્કેલીઓથી ભરેલું હતું. એક વખત એક વિનાશક આગમાં તેમની બધી સંપત્તિ અને સાહિત્યિક કૃતિઓનો નાશ થયો, જેના કારણે તેમને કંઈ જ મળ્યું નહીં. આ દુર્ઘટના પછી, તેઓ ભોપાલ ગયા અને તેમના જીવન અને સાહિત્યિક કારકિર્દીને શરૂઆતથી ફરીથી બનાવી. આ અનુભવોએ તેમની કવિતામાં ઊંડી ભાવનાત્મક તીવ્રતા ઉમેરી અને તે નમ્રતાને આકાર આપ્યો જેના માટે તેઓ વ્યાપકપણે પ્રશંસનીય હતા.
જી બહુત ચાહા હૈ સચ બોલે
ક્યા કરેં હોસલા નહીં હોતા
દાયકાઓથી, બશીર બદ્રે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, દુબઈ, કતાર અને પાકિસ્તાન સહિતના દેશોમાં વ્યાપક પ્રવાસ કર્યો, જ્યાં તેમણે ઉર્દૂ કવિતાના ચાહકો દ્વારા હાજરી આપતા મુશાયરા અને સાહિત્યિક મેળાવડામાં ભાગ લીધો.
તેમના અવસાન સાથે, ઉર્દૂ સાહિત્યે તેના તેજસ્વી અને સૌથી પ્રિય અવાજોમાંથી એક ગુમાવ્યો છે. જો કે, તેમની કાલાતીત ગઝલો અને અવિસ્મરણીય જોડીઓ વિશ્વભરના કવિતા પ્રેમીઓની પેઢીઓને પ્રેરણા આપતી રહેશે.